Günlük 11 Saat Aşımı: Fazla Mesai Davasında İspat ve Sık Hatalar

Günlük 11 saat sınırı aşıldığında aşan süre fazla çalışma rejimine girer, ama dava bazı dosyalarda 11 saatin kendisinde değil, net sürenin nasıl bulunduğunda kazanılır ya da kaybedilir. Ara dinlenmenin kaç saat düşüldüğü, hangi tanığın esas alındığı ve işverenin hangi belgeyi sunduğu, aynı iş gününü sınırın altına da üstüne de taşıyabilir.

Yönetmelik, sınırı aşan çalıştırmada fazla çalışma hükümlerinin uygulanacağını söyler; her fazla saat normal saat ücretinin yüzde elli artırılmış haliyle ödenir. 11 saat, ara dinlenme düşüldükten sonra kalan net süreye bakar. Fazla çalışmayı işçi ispat eder, bu yüzden kayıtlar ve aynı işi yapan tanığın somut anlatımı belirleyicidir. Dava öncesinde arabulucuya başvurmak şarttır ve ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır.

Sınırın Kaynağı: Kanunda ve Yönetmelikte İki Ayrı Metin

İş Kanunu haftalık normal süreyi günlere farklı dağıtmaya izin verir, ama bunu günde onbir saati aşmamak koşuluyla yapar.^[1] Mutlak ifade ise yönetmelikte yer alır: günlük çalışma süresi “her ne şekilde olursa olsun” 11 saati aşamaz.^[2]

Aşımın sonucunu aynı madde yazar: bu sınırları aşan çalıştırmada İş Kanunu’nun 41, 42 ve 43. maddeleri uygulanır.^[3] Yargıtay da günlük 11 saati aşan çalışmayı fazla çalışma sayıyor.^[4]

Alacak 4857 m.41 ve Yönetmelik m.4/4 hükümlerinden doğar, m.104 ise idari yaptırım hükmüdür.^[5] Alacak, fazla çalışma ücreti olarak mahkemede istenir.

Aşımın Sonucu: Fazla Çalışma Ücreti

Her fazla çalışma saati için ödenecek ücret, normal saat ücretinin yüzde elli artırılmış halidir.^[6] Yargıtay uygulamasında 24 saatlik vardiyada fiili çalışma en çok 14 saat kabul edilir ve 11 saati aşan 3 saat fazla çalışma sayılır.^[7]

İşveren bazı davalarda denkleştirmeyi savunur. Denkleştirme haftalık 45 saatin iki aylık ortalamada dengelenmesini sağlar, günlük 11 saat ise onun şartıdır. Bir dosyada bölge adliye mahkemesi 11 saati aşan çalışmaları denkleştirmeye tabi saymadı ve bu hüküm temyizde onandı, Daire noktayı ayrıca gerekçelendirmedi.^[8]

Haftalık toplamı 45 saatin altında kalan düzende de 9. Hukuk Dairesi, işçinin haftalık süresi 45 saati aşmasa dahi günlük 11 saati aşması halinde bu çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmesi gerektiğini belirtti.^[9] Başka bir dosyada, günlük 11 saati aşan çalışmaların haftalık 45 saati aşmasa da fazla çalışma sayılacağı gözetilmeden verilen ret hükmü bozuldu, bu yüzden dilekçede Yönetmelik m.4/4’e dayanan gerekçe açıkça yazılmalıdır.^[10]

Net Süre: Davanın Belirlendiği Satır

11 saat, işyerinde geçen süreye değil ara dinlenme düşüldükten sonra kalan net süreye bakar. Yargıtay’a göre günde 11 saate kadar (11 dahil) çalışmada en az 1 saat, 11 saatten fazla çalışmada en az 1,5 saat ara dinlenme verilmelidir.^[11]

Aşağıdaki tablo bu dosyadaki tanık anlatımını, yani haftada 2 gün 08.00-20.00, 2 gün 08.00-21.00 ve 2 gün 08.00-22.00 çalışmayı iki ayrı ara dinlenme kabulüyle gösteriyor. İlk derece mahkemesi 1, 1,5 ve 1,5 saat düşmüş, Yargıtay ise 1,5, 2 ve 2 saat düşülmesini uygun buldu.

Yalnızca ara dinlenme kabulünü değiştirmek, haftalık toplam günlük aşımı 4 saatten 2 saate indirdi. Bu dosyada haftalık süre zaten 45 saati çok aştığından çakışan saatlerin bir kez hesaba girmesi gerekir (bu bizim yorumumuzdur), ama haftası 45 saatin altında kalan ya da 24 saatlik nöbet tutan işçide aynı fark doğrudan alacağı belirler.

Yargıtay ara dinlenmenin kanundaki süreden kısa verildiği iddiasının somut ve kesin biçimde ispatını arıyor. Tanıkların “yemek ve çay molası verilmedi” demesi, hayatın olağan akışına uygun bulunmadı.

İspat: Hangi Kayıt Neyi Kanıtlar

Fazla çalışmayı iddia eden işçi ispat eder. Yıllık 270 saati aşan çalışmanın ayrı hesabı yıllık 270 saat sınırı yazısında yer alır. Giriş-çıkış kayıtları denetime elverişli değilse mahkeme tanık beyanlarına gider ve işveren de karşı belgeyle gelebilir.

Yargıtay, bir temizlik görevlisi dosyasında tanığa dayanmayı doğru buldu ama bozmayı birden çok noktaya dayandırdı, özellikle iki noktada. İşçinin imzasını taşıyan “fazla çalışma formu” ve serbest zaman kayıtları değerlendirilmemişti, ayrıca bilirkişi aynı işi yapmayan bir anestezi teknisyeninin 06.30-18.00 anlatımını esas almıştı.^[12] Aynı işi yapan tanığın anlatımı 07.00-17.00 idi ve bu aralık 10 saat tutuyor, yani 11 saat sınırının altında kalıyor.

Bordro ve izin noktalarında Daire bir ambulans şoförü dosyasını da bozdu. Mahkeme ücret bordrolarını incelememiş ve yıllık izindeki günleri hesaptan dışlamamıştı.^[13]

Tanık beyanlarının “soyut” kalması da başlı başına bir risktir. Bir şoför dosyasında ilk derece mahkemesi, tanıkların kendi çalışma düzenlerini anlattığı ve beyanlarının soyut kaldığı gerekçesiyle talebi ret etti, Yargıtay ise günlük 11 saat itirazı dahil temyiz nedenlerine ayrı gerekçe yazmadan hükmü onadı.^[14]

Dava Yolu: Arabuluculuktan Dilekçeye

Fazla çalışma alacağı için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır ve anlaşılamadığına dair son tutanak dilekçeye eklenir.^[15] Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır.^[16]

Belirsiz alacak davası 7589 sayılı Kanunla kaldırıldığından alacak belirsiz alacak olarak değil, kısmi dava ya da tam miktarla istenir. Kısmi davada talep, tahkikat sona erene kadar bir defaya mahsus artırılabilir, bilirkişi raporu sonrası da bu sınırın içinde kalır.^[17]

Dilekçede çalışma düzenini yalnızca “günde 12 saat” diye yazmak yetmez. Şunlar ayrı ayrı yazılmalıdır:

• gün sayısı,
• giriş ve çıkış saati,
• mola uygulaması,
• nöbet düzeni.

Böylece bilirkişi hem 45 saat hem 11 saat denetimini bu verilerden yapabilir. Düzen sonradan değiştirildiyse vardiya düzeni değişen işçinin hakları de önem kazanır.

Sık Yapılan Hatalar

Dosyalarda görülebilen hatalar aşağıdaki tabloda, düzeltme yollarıyla birlikte yer alıyor.

İkinci satırdaki çakışma kuralı kanunda satır satır yazılı değildir, hesabın mantığından çıkar. Bilirkişiden her iki yöntemin sonucunu ayrı göstermesini istemek bu yüzden güvenli yoldur.

Günlük 11 Saat Aşımı Hakkında Sık Sorulan Sorular

Dava aşamasında en çok sorulanlar şunlar.

Bu yazıdaki tablo ve rakamlar dosyadaki karardan alınmış örneklerdir, sizin dosyanızdaki saatler ve kayıtlar farklı sonuç verebilir. Dava açmadan önce somut dosyanız için bir avukata danışmanız yerinde olur.