Çay ve Sigara Molasının Fazla Mesai Hesabına Etkisi ve İspatı

Çay ve sigara molası, fazla mesai davasında işverenin en sık başvurduğu savunmalardan biridir. Dava dosyasında asıl soru molanın çalışma sayılıp sayılmadığı değil, işyerinde fiilen kaç dakikalık dinlenmenin kullandırıldığıdır.

Bu sayı haftalık 45 saatlik hesabı doğrudan oynatır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bir dosyada yemek molasına ek 30 dakikalık çay molasını tanık beyanıyla saptayıp 1 saatlik düşümle yapılan hesabı bozmuştur.

Fiilen Uygulanan Mola Süresinin Esas Alınması

Ara dinlenmesi bakımından kanundaki süre tabandır, tavan değildir. İş Kanunu 4 saate kadar 15 dakika, 7,5 saate kadar yarım saat, daha uzun işte 1 saat dinlenme öngörür ve bunların en az süre olduğunu söyler.^[1]

Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz.^[2] Bu yüzden işyerinde kanundan uzun bir mola uygulanıyorsa, o uzun süre işçinin işyerinde kaldığı süreden düşer.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, işçinin dava dilekçesinde 08.00-18.00 çalıştığını ileri sürdüğü ve bilirkişi hesabının günde 11 saati aşmadığı günlerde 1 saatlik ara dinlenmeyle yapıldığı bir dosyada davacı tanıklarının yemek için 1 saat, çay için ayrıca 30 dakika mola verildiğini söylediğini saptadı. Daire, 68. maddedeki sürelerin asgari olduğunu ve daha uzun bir işyeri uygulaması varsa fiilen uygulanan sürenin esas alınacağını belirterek 1,5 saatlik düşüm yapılmamış raporu yetersiz buldu ve hükmü bozdu.^[3]

Kararın dayandığı veri tanık beyanıdır. Mola süresi sözleşmede değil işyeri düzeninde aranır ve düzeni gösteren her delil hesabı değiştirebilir.

Fazla mesai yönünden işçi tarafı için sonuç tersine de işler. Çay molasını tanıklarıyla ispatlayan işveren, haftalık sürenin 45 saati aşmadığını göstermiş olur.

Bilirkişi Hesabında Mola Düşümünün Etkisi

Haftalık çalışma süresi, işyerinde kalınan süreden ara dinlenmeleri çıkarılarak bulunur ve 45 saati aşan kısım normal saat ücretinin %50 fazlasıyla ödenir.^[4] Düşülen mola süresindeki her yarım saat, haftada altı gün çalışan işçide üç saatlik fark yaratır.

Aşağıdaki örnekte brüt aylık ücret 36.000 TL, haftalık çalışma günü altıdır ve işçi her gün 08.30-18.30 arası işyerindedir. Saat ücreti 36.000 / 225 ile 160 TL, zamlı saat ücreti 240 TL olur ve hesap 26 haftalık dönem için yapılmıştır. Kanundaki ara dinlenme süresinin düşülmesi için ara dinlenme verilmemesi yazısındaki hesapla birlikte okunmalıdır.

İlk ve üçüncü satır arasındaki fark 28.080 TL eder. Aynı dosyada yalnızca mola kabulünün değişmesi, alacağın yarısını silebilir.

Günlük 11 saat sınırı da bu hesaba bağlıdır. Uygulamada sınırın ara dinlenmeleri çıkarıldıktan sonraki net çalışma süresine uygulandığı kabul edilir, bu sonuç doğrudan kanun metninde yazmaz, 63. ve 68. maddelerin birlikte yorumundan çıkar. Bu yorumla uzun mola kabulü bazı günlerde sınır aşımını da ortadan kaldırır.^[5]

Mola Savunmasının Delil Tablosu

Mola uyuşmazlığında taraflar aynı günü farklı anlatır. İşveren çay ve sigara çıkışını anlatır, işçi ise molanın iş başında geçtiğini söyler.

Fazla çalışma ispatında işyeri kayıtları, giriş çıkış belgeleri ve iç yazışmalar delil niteliği taşır, yazılı belge yoksa tanık dinlenir.^[6] Karar mola konusunda ayrıca gerekçe içermez, ancak işyerindeki çalışma düzenini bilmeyen tanığın anlatımına değer verilmeyeceğini belirtir. Mola ispatında da benzer bir yaklaşımın izlenmesi beklenir, bu bir yorumdur.

Kamera ve kart kayıtları işverenin elindedir. Bu kayıtların getirtilmesi için dilekçede delil olarak açıkça gösterilmesi ve mahkemeden ara karar istenmesi gerekir. Aynı talep, sistem kaydı tutan çağrı merkezlerinde de gündeme gelir (çağrı merkezi çalışanının alacak davası).

Sigara Yasağı ve Mola İhlalinde Disiplin Süreci

İşveren mola düzenini işyeri talimatıyla belirleyebilir, ancak işçiye sonradan getirilen yeni yasak ya da kısıtlama çalışma koşullarındaki değişiklik anlamına gelebilir. Esaslı değişiklik işçiye yazılı bildirilmelidir ve işçi altı işgünü içinde yazılı kabul etmemişse değişiklik onu bağlamaz.^[7]

Mola ihlali iddiasıyla yapılan fesihte işçinin savunmasının alınması gerekir. Fesih bildirimi yazılı yapılmalı ve sebebi açık ve kesin belirtmelidir.^[8]

İş güvencesi kapsamındaki işçide fesih, davranıştan kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır.^[9] Tek seferlik fazla uzayan sigara çıkışı çoğu zaman bu eşiği taşımaz, yazılı uyarı ve tekrar eden ihlal dosyanın ağırlığını belirler.

Tazminatsız fesih için iki yol öne çıkar. Hatırlatıldığı halde görevini yapmakta ısrar etmek bir durumdur, işverenin güvenini kötüye kullanmak ise başka bir durumdur.^[10]

Mola sırasında yapılan kayıt oynaması, başkası adına kart basma ya da mola saatini yanlış bildirme bu ikinci gruba girer. Dosyada işverenin elinde tutanak, kamera ya da kart kaydı ve işçinin imzalı talimat bilgisi aranır.

Ücret kesme cezasına dönüşen uygulamalar ayrı bir sınıra bağlıdır. Ceza ancak toplu ya da iş sözleşmesinde gösterilen sebeplere dayanır, işçiye derhal sebebiyle bildirilir ve bir ayda iki gündeliği geçemez.^[11] Sigara yasağı ya da mola ihlali nedeniyle fesih kararlarında 2023 sonrası Yargıtay kararı bu çalışmada tespit edilemedi.

Dava Öncesi Süreç ve Bilirkişi Raporuna İtiraz

Fazla mesai alacağı için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.^[12] Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır.^[13]

Bilirkişi raporu tebliğ edildikten sonra taraflar iki hafta içinde eksik ya da belirsiz yönlerin tamamlanmasını talep edebilir.^[14] Mola uyuşmazlığında itiraz dilekçesi raporun hangi mola süresini kabul ettiğini ve bu kabulün hangi delile dayandığını sormalıdır.

• Raporda düşülen ara dinlenme süresi yazılı mı, hangi tanığa dayanıyor
• Tanıkların mola anlatımı arasında çelişki var mı
• Kayıtlı gün sayısı ile hesaplanan gün sayısı örtüşüyor mu
• 11 saat sınırı net süre üzerinden kontrol edilmiş mi

Çay ve Sigara Molası ve Fazla Mesai Hakkında Sık Sorulanlar

Dava dosyalarında mola savunmasıyla ilgili en çok şu sorular geliyor.

Bu yazıdaki hesap örneği varsayımsal rakamlarla kurulmuştur, sizin dosyanızdaki mola düzeni farklı sonuç verebilir. Alacak davası açmadan ya da bir fesihle karşılaşmadan önce dosyanızı bir avukata göstermeniz yerinde olur.