Yol ve yemek ücreti işveren tarafından tek başına iptal edilemez, ancak her yol ve yemek ödemesi aynı güvenceye sahip değildir. Ödemenin hangi kaynaktan doğduğu, işverenin hangi yolu izleyebileceğini ve işçinin neyi isteyebileceğini belirler.
Ödeme iş sözleşmesine, personel yönetmeliğine ya da işyeri uygulamasına dayanıyorsa kaldırılması esaslı değişikliktir; işçi altı iş günü içinde yazılı kabul vermezse değişiklik onu bağlamaz ve sessiz kalmak kabul sayılmaz. Kesinti başladığı günden itibaren eksik tutar işçinin alacağıdır; bu alacak beş yıllık zamanaşımına tabidir ve dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur.
İçindekiler9 başlık
Ödemenin Dayanağı: Dört Kaynak
İş Kanunu çalışma koşullarını üç kaynaktan sayar: iş sözleşmesi, sözleşmenin eki niteliğindeki personel yönetmeliği ve benzeri belgeler, bir de işyeri uygulaması.[1] Yol ve yemek ödemesi bunlardan birinde yer alıyorsa, bu koşulda yapılacak esaslı değişiklik işçinin yazılı kabulüne bağlıdır.
Dördüncü kaynak toplu iş sözleşmesidir ve işleyişi farklıdır. Aşağıdaki tablo dört kaynağı yan yana koyuyor.
| Dayanak | Nasıl anlaşılır | İşveren kaldırmak isterse |
|---|---|---|
| İş sözleşmesi | Sözleşmede ya da ekinde yazılı madde var | Yazılı teklif sunar, işçi altı iş günü içinde yazılı kabul etmezse işçiyi bağlamaz |
| Personel yönetmeliği | İşyeri yönetmeliğinde ya da yardım listesinde geçiyor | Aynı yol, yönetmelik değişikliği tek başına yetmez |
| İşyeri uygulaması | Yazılı madde yok ama aylarca düzenli ödenmiş | Aynı yol, uygulama kanun lafzında açıkça sayılmıştır |
| Toplu iş sözleşmesi | Sendika üyeliği ve toplu sözleşme metni | İşveren ve işçi bireysel olarak toplu sözleşmenin altına inemez; sözleşme sona erse bile hükümler yenisi yürürlüğe girene kadar iş sözleşmesi hükmü olarak sürer |
Toplu sözleşmeden doğan yemek yardımında[2] ödeme koşulu çoğu zaman metinde yazılıdır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi önüne gelen bir dosyada sözleşme, yemek verilmediğinde fiilen çalışılan günler için günlük bedel ödenmesini öngörüyordu.
Daire, bu bedelin hesabına bilirkişinin esas aldığı daha erken tarihten değil, sözleşme maddesi bedeli karar tarihinden itibaren öngördüğü için Yüksek Hakem Kurulu karar tarihi olan 12.09.2019’dan başlanması gerektiğini belirterek kararı bozdu.[3]
Ödemenin dayanağı bulunamıyorsa hak da ispatlanamaz. Önce sözleşmeye, bordroya ve yardım listesine bakılır.
İşverenin Başvurabileceği Yöntemler ve Hukuki Sonuçları
İptal çoğu zaman tek bir yazıyla gelmez. Uygulamada dört biçimi görülür ve her birinin sonucu farklıdır.
| Yöntem | Örnek | Sonuç |
|---|---|---|
| Ödemenin tamamen kesilmesi | Bordroda satır bir ay yok oluyor | Yazılı kabul yoksa kesinti işçiyi bağlamaz |
| Tutarın düşürülmesi | Günlük bedel azaltılıyor | Kısmi azaltma da esaslı değişikliktir |
| Koşulun ağırlaştırılması | Devam şartı ya da asgari gün sınırı getiriliyor | Fiilen ücret düştüğü için aynı değerlendirme yapılır |
| Şeklin değiştirilmesi | Nakit yerine kart ya da yemekhane | Değerin korunup korunmadığına göre bakılır, yazılı bildirim yine gerekir |
Yargıtay yol yardımını ücretin eki sayar. Bu nedenle yol yardımının kaldırılması çalışma koşullarında esaslı değişikliktir ve işçiye yazılı bildirilip kabul edilmesi gerekir.[4]
Altı İş Günlük Süre: İşçi Ne Yapmalı?
İşverenin yazılı teklifi işçiye ulaştığında altı iş günü işlemeye başlar. İşçi bu süre içinde yazılı kabul vermezse değişiklik onu bağlamaz.[5]
Süre içinde yanıt vermemek kabul sayılmaz, ama sessizlik başka bir riski doğurur. İşveren işçinin kabul etmediğini görürse, değişikliğin geçerli bir nedene dayandığını yazılı olarak açıklayıp bildirim süresine uyarak sözleşmeyi feshedebilir.[6] Ret yazısı bu yüzden yalnız hakkı korumaz, tarafların hangi yolu seçtiğini de belgeler.
- Teklifin tarihini ve teslim şeklini kaydedin, altı iş günü bu tarihten sayılır
- Yazılı ret mektubunu noter ya da e-posta gibi tarihi ispatlanabilir yolla gönderin
- Mektupta yol ve yemek ödemesinin eski haliyle sürmesini isteyin
- Kesinti başlarsa o ayın bordrosunu ve banka dökümünü saklayın
- İşverenin fesih bildirimi gelirse işe iade süresini ayrıca takip edin
Yargıtay uzun süre sessiz kalmayı da zımni kabul saymaz. İşçi kaldırılan yol yardımının tutarını sonradan da isteyebilir.[7] Ancak işçi yeni düzeni kuşkuya yer bırakmayan davranışlarla benimserse, bu durum kabul olarak değerlendirilebilir.
Fark Alacağının Hesabı
Çalışma koşullarında değişiklik geçmişe etkili olamaz.[8] Bu yüzden kesinti başladığı günden itibaren her ayki eksik tutar işçinin alacağıdır.
Hesap yemek bedelinde fiilen çalışılan güne, yol bedelinde işe gelinen güne dayanır. Aşağıdaki örnek rakamlar uydurmadır, yalnızca yöntemi gösterir.
| Kalem | Örnek hesap | Aylık eksik |
|---|---|---|
| Yemek, günlük 150 TL | 22 gün x 150 | 3.300 TL |
| Yol, günlük 80 TL | 22 gün x 80 | 1.760 TL |
| Toplam | 3.300 + 1.760 | 5.060 TL |
| Altı aylık kesinti | 5.060 x 6 | 30.360 TL |
İzin ve rapor günleri çalışılmış gün sayılmadığı için yemek ve yol bedeli bu günlerde kural olarak hesaba girmez, işyeri uygulaması aksini göstermiyorsa. Sözleşmede gün sayısı yazıyorsa onu esas alın.
Zamanaşımı ve Arabuluculuk
Ücret gibi dönemsel edimler için beş yıllık zamanaşımı uygulanır.[9] Yol ve yemek ücreti kural olarak ücret eki sayıldığı için bu süre gündeme gelir.
İşçi alacağı davasından önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Başvuru yapılmadan açılan dava usulden ret ile sonuçlanır; başvurulmuş ama son tutanak eklenmemişse mahkeme bir haftalık kesin süre verir.[10]
İspat Yükü
Alacağı isteyen işçi, ödemenin yapıldığını ve işyeri uygulaması haline geldiğini ispatlamalıdır.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bir dosyada iş sözleşmesinde yol ve yemek düzenlemesi bulunmadığını, işçinin de belirli bir döneme kadar bu ödemelerin yapıldığını ispatlayamadığını belirterek talebi yerinde bulmadı.[11] Bordro tahakkukları, banka dökümü ve tanık beyanı bu yüzden önem taşır.
Haklı Fesih Seçeneği
İşveren ücreti kanun ya da sözleşme şartlarına uygun hesaplamaz veya ödemezse işçi sözleşmeyi derhal feshedebilir.[12] Bu halde kıdem tazminatı hakkı doğar.[13]
Fesih hakkı olayı öğrendiğiniz günden itibaren altı iş günü içinde ve her halde olayın gerçekleşmesinden itibaren bir yıl içinde kullanılır.[14] Yol ve yemek ödenmedikçe fesih nedeni sürer ve Yargıtay’a göre altı iş günü işlemez. Ancak fesih, koşulun değiştirilmesi gibi anlık bir işleme dayanırsa altı iş günü değişiklikten itibaren işler.[15] Sürenin başlangıcı olaya göre değişebildiği için fesih öncesi dosyanın belgeleriyle birlikte değerlendirilmesi yerinde olur.
Bordro ve SGK Açısından Dikkat Edilecekler
Yol ve yemek ödemesi bordroda ayrı satır olarak yazılıyorsa ücret eki olarak izlenir. Satır bordrodan aniden kayboluyorsa bu, kesintinin en açık göstergesidir.
İşyerinde yemek verilmeyen durumlarda ödenen yemek bedelinin kanunda gösterilen günlük sınıra kadar olan kısmı prime esas kazançtan istisnadır.[16] Güncel günlük sınır yıllık değiştiği için bordro kontrolünde kanun metninden bakılır.
Dosya Hazırlığı İçin Kontrol Listesi
- İş sözleşmesi, eki ve personel yönetmeliğinde yol ve yemek maddesi var mı
- Son on iki aylık bordroda yol ve yemek satırı hangi ayda değişti
- İşveren değişikliği yazılı mı bildirdi, altı iş günü sayıldı mı
- Sendika üyesiyseniz toplu sözleşmede yemek ya da yol hükmü var mı
- Aynı işyerinde aynı işi yapan diğer işçilerde ödeme sürüyor mu
- Kesinti öncesi ve sonrası banka hareketleri
Bu yazı genel bilgi içindir. Sözleşmeniz, bordronuz ve işveren yazışmalarınız birlikte değerlendirilmeden kesin sonuç söylemek doğru olmaz.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.22/1 ↩
- 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m.36 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2023/15154, K.2023/19705, T.18.12.2023. Gerekçe Yargıtay’a aittir, karar bozmadır. ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2011/50219, K.2013/33124, T.12.12.2013 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.22/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.22/1 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2011/50219, K.2013/33124, T.12.12.2013. Bu ilke Dairenin kendi gerekçesidir ve bozma sonucunu doğurmuştur. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.22/2 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.147/1 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1 ve 3/2 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2022/4956, K.2022/5771, T.11.05.2022. Bölge Adliye Mahkemesinin istinaf ret kararı onanmıştır, anlatılan gerekçe Yargıtay’ın değerlendirme bölümüne aittir. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.24/II-e ↩
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14/1, ikinci bent ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.26/1 ↩
- Y. 9. HD E.2015/26049 K.2018/22054, 03.12.2018: ücreti ödenmeyen işçi ödeme yapılmadığı sürece haklı nedenle sözleşmeyi feshedebilir; çalışma koşullarının esaslı ağırlaştırılması gibi işlemler ise anlıktır. ↩
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.80/1-b-9 ↩