Yıllık 270 Saat Sınırını Aşan Fazla Çalışma Davası

Yıllık 270 saat sınırını aşan fazla çalışma, işçinin ücret hakkını ortadan kaldırmaz. Kanun metni sınırı işverene yönelik bir yasak olarak koyar. Aşan her saat için zamlı ücret, çalışma kayıtları ve tanık beyanlarıyla dava yoluyla istenir.

Sınır işçinin şahsına bağlıdır ve her yıl ayrı denetlenir; bir yılda kalan boşluk başka yılın aşımından düşülmez. Aşan saatler normal saat ücretinin yüzde elli fazlasıyla istenir, alacak beş yıllık zamanaşımına tabidir ve davadan önce arabulucuya başvurulur. İşverene kesilen idari para cezası devlete ödenir, işçinin alacağını karşılamaz.

Sınırın Dayanağı ve Aşımın Anlamı

Kanun sınırı tek cümleyle koyar: fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz.^[1] Aşan kısım hukuka aykırı biçimde yaptırılmış olur, ama çalışılmış olmaktan çıkmaz.

Zamlı ücret hakkı ayrı bir fıkradan doğar: her fazla saatin bedeli, normal saat başı ücretin yarım katı eklenerek ödenir.^[2] Bu fıkrada sınırdan sonra ücretin azalacağını ya da doğmayacağını söyleyen bir ifade yoktur.

Yönetmeliğe göre sınır işyerine ya da işe değil, işçinin şahsına bağlıdır.^[3] Aynı işyerindeki iki işçinin yıllık toplamı ayrı hesaplanır.

Aşımın Yıl Yıl Tespiti

Aşım iddiası dava dosyasında yıllık toplamlarla kurulur. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, mahkemenin kabul ettiği yıllık saatlerin hiçbirinde 270 sınırı aşılmamışken fazla çalışma ücreti hesaplamasını bozmuştur.^[4]

Dosyada işçi 2018 yılında 19,5, 2019 yılında 63,5, 2020 yılında 66, 2021 yılında 158, 2022 yılında 77 ve 2023 yılında 13,5 saat fazla çalışma yapmış kabul edilmişti. Yıllardan hiçbiri sınıra ulaşmadığı için ücrete dahil kaydı bulunan dosyada hesaplanan alacak hatalı bulundu.

Karar ücrete dahil kaydı bulunan bir dosyada verilmiştir. Karar, hesabın yıllık toplamlara göre denetlendiğini gösterir, bu nedenle yıl yıl gösterim pratik bakımdan yararlıdır. Tek toplam rakam, hangi yılın sınırı aştığını gizler.

Aşan Saatlerin Alacağı: Rakamlı Dava Hesabı

Varsayım: brüt giydirilmiş aylık ücret 40.500 TL ve aylık 225 saatlik bölen. Saat ücreti 40.500 / 225 = 180 TL, zamlı fazla çalışma saati 180 x 1,5 = 270 TL. İşveren her yıl ilk 270 saati bordroda ödemiş, üstünü ödememiştir.

Dördüncü yıldaki 30 saatlik boşluk bu hesapta önceki yıllara mahsup edilmemiştir. Kanundaki sınır yıllıktır, bu yüzden hesap her yıl ayrı yapılır. Yıllık izin alacağında kayıt ve ispat düzeni yıllardır kullanılmayan izin dosyasında anlatılır.

Tutarlar brüttür ve faiz hariçtir. Ücret yıllar içinde arttığı için gerçek dosyada her yılın saat ücreti ayrı hesaplanır, yukarıdaki tablo tek ücretle sadeleştirilmiştir.

Ödeme hiç yapılmadıysa ve sözleşmede ücrete dahil kaydı yoksa alacak genel yaklaşımla yalnız aşan kısım değildir. O durumda kayıtlı bütün fazla çalışma saatleri zamlı ücretle istenir, aşım yalnızca sınırın ihlal edildiğini gösterir. Günlük 11 saati aşan çalışma ise ayrı bir sınırdır ve günlük 11 saat aşımı davasında ayrıca hesaplanır.

İşverenin İdari ve Sigorta Yaptırımı

İş Kanunu üç davranışı aynı bentte cezalandırır: fazla çalışma ücretinin ödenmemesi, serbest zamanın altı ay içinde kullandırılmaması ve onay alınmaması.^[5] Bakanlığın 2026 tablosunda bu bent için her işçi başına 4.815 TL öngörülür.^[6]

Çalışma sürelerine aykırılığı düzenleyen madde 104 için tabloda 26.620 TL yazılıdır.^[7] Madde 104 çalışma sürelerine ve yönetmelik hükümlerine aykırılığı kapsar, 270 saat aşımı ise tabloda ayrı bir satırla anılmaz.

Ceza işçiye değil devlete ödenir, işçinin alacağını karşılamaz. İşçi için asıl yol, ceza işlemini beklemeden alacağını talep etmektir.

Sigorta tarafında bir müfettiş raporu, aşımı ve ödenmeyen fazla çalışmayı tespit ederek işverenden ilave prime esas kazanç istenmesine ve idari para cezasına yol açabilir. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi böyle bir Kurum işleminin iptali davasında salt fazla çalışma yapıldığının tespitini prim için yeterli bulmamış, ücretin hak edilmesi ve ödenmesi olgusunun araştırılmasını istemiştir.^[8]

Daire, raporda adı geçen işçilerin fazla mesai için dava açıp açmadığının, müfettişin ifadesine başvurduğu işçilerin beyanlarının ve bilirkişi incelemesinin gerektiğini belirtmiştir.

Bu karar işçi açısından bir uyarı taşır. Karardan çıkan sonuç şudur: tespit Kurum işlemi için yetmez, işçi alacağı ise ayrıca hak etme ve ödeme yönünden incelenir.

Dava Öncesi Basamak ve Dava Yolu

1. Yıl yıl saat toplamlarını, saat ücretini ve istenen tutarı çıkarın.
2. Fazla çalışma çizelgesi ve ödeme belgesi için işverene yazılı başvurun, çünkü işveren fazla çalışma saatlerini gösteren belgeyi imzalı biçimde özlük dosyasında saklamak zorundadır.^[9]
3. Arabulucuya başvurulur, çünkü işçi alacağı uyuşmazlığında bu adım dava açmanın şartıdır.^[10] Uzlaşma çıkmazsa son tutanak eklenerek iş mahkemesinde dava açılır.
4. Dava açarken alacağın tamamını değil bir kısmını istemek mümkündür. Belirsiz alacak davasına ilişkin HMK m.107 31.07.2026 tarihinde mülga olmuş, yerine kısmi davada talebin tahkikatın sonuna kadar bir defaya mahsus artırılması düzenlenmiştir.^[11]

Kanun ücret alacağı için beş yıllık zamanaşımı öngörür.^[12] Dava tarihinden (arabuluculuk başvurusu yapılmışsa bu başvurunun tarihinden) geriye beş yıldan eski dönemler zamanaşımı itirazı halinde reddedilir, bu nedenle uzun süredir aşan çalışma varsa süre en baştan izlenmelidir.

Aşımın İspatı: Kayıt, Tanık ve İndirim

Fazla çalışmayı, iddiasını dayandırdığı olguyu ispatla yükümlü olma kuralı gereği işçi ispatlar.^[13] İmzalı puantaj ya da giriş çıkış çizelgesi yoksa tanık beyanları ve işyeri kayıtları öne çıkar.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bir dosyada imzalı puantaj bulunmadığı için tanık beyanlarına göre belirlenen fazla çalışma ile hafta tatili alacağında bölge adliye mahkemesinin yüzde otuz oranında indirim yaptığı, 270 saati aşan çalışma için alacağı kabul eden kararı onamıştır.^[14]

Giriş çıkış kayıtlarının tek başına yeterli sayılmadığı durumlar da vardır. Yukarıda anılan kararda kayıtlarda bazı günlerde işçinin mobil görevde olduğu yazıyordu. Daire bu günlerde fazla çalışma olup olmadığının tanık beyanlarıyla araştırılması gerektiğini belirtmiş ve işçinin başka bir davada tanık sıfatıyla verdiği beyanın da değerlendirilmesini istemiştir.^[15]

Haklı Fesih Ayrı Sorudur

Aşım ve ödenmeyen fazla çalışma, işçiye ücretin ödenmemesi ve çalışma şartlarının uygulanmaması nedeniyle haklı fesih imkanı verebilir.^[16] Bu yolun seçilip seçilmeyeceği, fesih bildirimindeki sebepler ve süre bakımından ayrı bir değerlendirme gerektirir.

Alacak davası ile fesih sonuçları birbirinden bağımsızdır. İşçi çalışırken de aşan saatlerin ücretini isteyebilir, ancak istem sözleşmeyi sona erdirmek zorunda olduğu anlamına gelmez. Gece çalışmasında 7,5 saati aşan süreler de gece çalışması sınırı kapsamında ayrıca değerlendirilir.

Dava Dosyasında Sık Yapılan Hatalar

Sınır Aşımı Davasına İlişkin Sık Sorulan Sorular

Buradaki bilgiler kanun ve yayımlanmış kararlara dayanan genel bir çerçevedir. Çalışma kayıtlarınız ve sözleşmeniz sonucu değiştirebildiğinden dosyanızı bir avukatla birlikte değerlendirmeniz yararlı olur.