Gece Çalışmasında 7,5 Saat Sınırı ve Aşımın Dava Yolu

Gece çalışmasında 7,5 saat sınırı, gece döneminde bir işçinin günde en çok çalışabileceği süredir ve bu süreyi aşan çalışma, haftalık toplam 45 saate varmasa da, yazılı onayın bulunmadığı hallerde fazla çalışma ücretine konu olur.^[1] Davada tartışma çoğunlukla sınırın kendisinde değil, vardiyanın nasıl nitelendiğinde, onay savunmasında ve bilirkişinin hangi kayda dayandığında düğümlenir.

Gece dönemi en geç saat 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar süren ve 11 saati geçmeyen zamandır. Kanunun saydığı dört iş alanında işçinin yazılı onayıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir; kapsam dışındaki bir işyerinde işçi onay imzalasa bile sınır kalkmaz. Toplu iş sözleşmesindeki gece zammı, 7,5 saati aşan saatin fazla çalışma ücretinden ayrı bir alacaktır.

Gece Çalışmasındaki 7,5 Saat Yasağının Yapısı

İş Kanunu gece dönemini en geç saat 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar süren ve her halde 11 saati geçmeyen zaman olarak tanımlar.^[2] Aynı maddenin üçüncü fıkrası işçilerin gece çalışmalarının 7,5 saati geçemeyeceğini söyler.

Kanun bir adım daha atar ve 69. maddede belirtilen gece çalışmasında fazla çalışma yapılamayacağını ayrıca yazar.^[3] Yasak olması fiilen yapılan çalışmanın karşılıksız kalması anlamına gelmez, onay alındığına dair belge bulunmayan sağlık hizmeti dosyasında Yargıtay, günlük 7,5 saati aşan süreye göre yapılan hesabı hafta içi çalışmalar bakımından yerinde bulmuştur.^[4]

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, itfaiye eri olarak ayda üç hafta 16.00-08.00 postasında çalışan işçinin dosyasında bu sonucu yineledi. Haftalık süre 45 saati aşmasa da gece 7,5 saati geçen çalışma fazla çalışma sayıldı.^[5]

Gece sınırı günlük olarak, her gece postası bakımından sınanır. Yargıtay da aynı yöntemle yapılan hesabı, hafta içi çalışmalar bakımından yerinde bulmuştur.^[6]

Yazılı Onayla Aşılabilen Dört İş Alanı

Kanun, dört iş alanında işçinin yazılı onayı alınmak şartıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilmesine izin verir.^[7] Kapsamın ayrıntısı yönetmelikte yer alıyor.

Yönetmelik, bu işyerlerinde alt işveren tarafından çalıştırılan işçileri de kapsama alıyor.^[8] Kapsam dışındaki bir işyerinde, zorunlu nedenlere dayanan haller saklı kalmak üzere, işçi onay imzalasa bile 7,5 saat sınırı kalkmaz.^[9]

Kadın çalışanlar için ayrı bir yönetmelik var ve sayımı turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetiyle sınırlı tutuyor, petrol faaliyeti metinde geçmiyor.^[10] Petrol sektöründeki bir kadın işçinin dosyasında kanun ile yönetmelik arasındaki bu fark ayrıca tartışılmalıdır.

Gece Zammı ile Fazla Çalışma Ücretinin Ayrı Alacak Olması

İş Kanunu gece çalışması için bir zam oranı belirlemez. Zam, varsa toplu iş sözleşmesinden ya da iş sözleşmesinden doğar ve 7,5 saati aşan saatin kanuni fazla çalışma karşılığından ayrı bir kalemdir.

Yukarıdaki itfaiye eri dosyasında işçi toplu sözleşmedeki yüzde yirmibeşlik gece zammını ve fazla çalışma ücretini birlikte istemişti. Daire, önceki bozma ilamında gece çalışmasına ilişkin zamlı ücret ile fazla çalışma ücretinin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerektiğini belirtmişti ve bu kez bilirkişinin yalnızca 20.00-06.00 aralığını esas almasını da hatalı buldu.^[11]

Rakamla görmek için bir örnek: brüt aylık ücreti 40.000 TL olan işçi 21.00-07.00 postasında ayda 14 gece çalışıyor ve postada 1 saat ara dinlenme kullanıyor.^[12] Postanın yarısından çoğu 20.00-06.00 aralığına düştüğü için posta gece çalışması sayılır.^[13]

Ara dinlenme düşülünce net süre 9 saattir ve gecelik aşım 1,5 saattir. Aylık ücret, günlük 7,5 saat ve 30 gün kabulüne dayanan 225 saate bölünür (uygulamada kullanılan bir bölen), yani saat ücreti 40.000 / 225 = 177,78 TL, zamlı saat 266,67 TL olduğundan aylık alacak 14 x 1,5 x 266,67 = 5.600 TL brüt tutar. Tutarlar varsayımsaldır, gerçek hesap bordro ve sözleşmeden çıkar. Gece postasına sonradan geçirilen işçinin rızası ise sürekli gece postasına geçiş yazısında ayrı ele alınıyor.

Bu hesaba toplu sözleşmedeki gece zammı eklenmez, o kalem dava dilekçesinde ayrıca ve dayanağıyla istenir. Aynı saati hem gece aşımı hem günlük 11 saat aşımı diye iki kez saymak da mükerrer hesaba yol açar. Yıllık 270 saatlik sınırın aşıldığı dosyalarda hesap 270 saat sınırını aşan fazla çalışma davasındaki gibi yıl yıl yapılır.

İşverenin Savunmaları ve Dosyadaki Karşılığı

İşveren cevap dilekçesinde çoğunlukla aynı beş savunmaya başvurur. Tablo, her savunmada dosyada neye bakılacağını gösteriyor.

Bordro savunmasında Yargıtay, imzalı bordronun sahteliği ispat edilene kadar kesin delil olduğunu hatırlatır ve ödenmiş sayılan tutarların hesaptan mahsubunu ister.^[14] İşçi açısından bu, bordrodaki tahakkuk saatleriyle gerçek vardiya kayıtlarının karşılaştırılmasını zorunlu kılar.

Bilirkişi Raporunda Gece Çalışmasına İlişkin Hatalar

Gece çalışması hesabında rapor, vardiya kaydı yerine varsayıma yaslandığında bozma nedeni olur. Yargıtay’ın incelediği dosyalardan çıkan tipik hatalar şunlar:

• Puantajda vardiya kodları açıkça okunurken davacının genelde gündüz vardiyasında çalıştığını ihtimale dayalı olarak kabul etmek
• Gece zammını puantaj yerine bordroda tahakkuk eden saatler üzerinden hesaplamak
• Bordroda fazla çalışma tahakkuku bulunmayan aylar için hiç hesap yapmamak
• 24 saatlik kapalı sistem vardiyada fiilen en çok 14 saat çalışılabileceği kabulünü uygulamayıp günlük 11 saati aşan 3 saati dışarıda bırakmak
• Postanın yarısından çoğu geceye düşmesine rağmen yalnızca 20.00-06.00 arasını gece saymak

İlk dört madde, puantaj kayıtlarının okunaklı olduğu bir dosyada Yargıtay’ın bozma gerekçesini oluşturdu.^[15] Sonuncusu ise yukarıdaki itfaiye eri kararındaki bozma sebebidir. Rapora itiraz, tebliğden itibaren iki hafta içinde yapılır.^[16]

Gece Çalışmasının İşyeri Kayıtlarıyla İspatı

İspat yükü fazla çalışma iddiasında işçidedir. Giriş çıkış belgeleri ve işyeri iç yazışmaları öncelikli delildir, yazılı belge yoksa tanık dinlenir ve işyerindeki çalışma düzenini bilmeyen tanığın anlatımına değer verilmez.^[17]

Gece postalarında çalıştıran işveren, posta sayısını, her postanın başlama ve bitiş saatlerini, işçilerin adlarını ve ara dinlenmelerini düzenleyip işyerinde ilan etmekle yükümlüdür.^[18] Her postada çalışan işçilerin ad ve soyad listelerini işyerinde bulundurma yükümlülüğü de vardır.^[19]

Kadın çalışan çalıştıran işveren ayrıca gece çalıştırılan kadınların isim listelerini işyerinde saklar.^[20] Bu listeler ve posta çizelgeleri, mahkemeden celbi istenebilecek kayıtlar arasındadır.

Gece Çalışmasında 7,5 Saat Sınırı Hakkında Sık Sorulan Sorular

Davada en sık gündeme gelen sorular aşağıda kısa cevaplarla yer alıyor.

Vardiya düzeni, işyerinin sektörü ve elinizdeki kayıtlar her dosyada farklıdır, bu yüzden kendi dosyanız için bir avukata danışmanız yerinde olur.