İş Sözleşmesi Nedir? Unsurları, Türleri ve Şekil Şartı

İş sözleşmesi, bir kişinin başkasına bağımlı olarak iş görmeyi, karşı tarafın da bunun için ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Sözleşmeye taraflar hangi adı verirse versin, bu üç unsur fiilen varsa ilişki iş sözleşmesidir ve İş Kanunu ile sosyal sigorta hükümleri uygulanır.

Uyuşmazlıkların çoğu tanımdan değil nitelendirmeden çıkar. “Taşeron”, “serbest çalışan” ya da “danışman” olarak imzalanan bir metin, mahkemede iş sözleşmesine dönüşebilir.

İş Sözleşmesinin Kanuni Tanımı

Tanım 4857 sayılı İş Kanunu’nun 8. maddesinin ilk fıkrasındadır.

“İş sözleşmesi, bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) da ücret ödemeyi üstlenmesinden oluşan sözleşmedir. İş sözleşmesi, Kanunda aksi belirtilmedikçe, özel bir şekle tâbi değildir.”^[1]

Türk Borçlar Kanunu aynı ilişkiyi hizmet sözleşmesi adıyla düzenler ve kısmi süreli düzenli çalışmayı da açıkça bu kapsama alır.^[2] İki tanım birbirini tamamlar. İş Kanunu’nun dışında kalan çalışmalarda, örneğin en çok otuz iş günü süren süreksiz işlerde, kanunun saydığı maddeler yerine Borçlar Kanunu hükümleri uygulanır.^[3]

İş Sözleşmesinin Üç Asli Unsuru

Bir çalışmanın iş sözleşmesi sayılması için iş görme, ücret ve bağımlılık unsurlarının birlikte bulunması gerekir. Biri eksikse ilişki eser, vekalet, ortaklık ya da yardım ilişkisi olarak kalır. Plaka sahibiyle çalışan şoför arasındaki ilişkinin iş mi kira mı sayılacağı da taksi şoförü uyuşmazlıklarında bu ölçütlere göre tartışılır.

İş Görme Edimi

İş görme, bir gerçek kişinin ekonomik değeri olan her türlü bedensel ya da düşünsel çalışmasıdır. Çalışan işi kural olarak bizzat yapar, işin yapılmasından değil çalışmanın kendisinden sorumludur.

Ücret

Ücret karşılığı olmayan çalışma, örneğin akraba ya da komşu yardımı, iş sözleşmesi doğurmaz. Tutarın ayrıca konuşulmuş olması şart değildir. Borçlar Kanunu’na göre durumun gereğine göre ancak ücretle yapılabilecek bir iş belli bir süre görülür ve işveren bunu kabul ederse sözleşme kurulmuş sayılır.^[4]

Bağımlılık

Bağımlılık, iş sözleşmesini öteki iş görme sözleşmelerinden ayıran belirleyici unsurdur. Ekonomik bağımlılık yetmez, aranan şey hukuki ve kişisel bağımlılıktır, yani çalışanın işin yürütümüne ve işyeri düzenine ilişkin talimatlara uyma yükümlülüğü.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’na göre bağımlılığın yoğunluğu, çalışanın işletmedeki mevkiine ve işin niteliğine göre değişir. Kendi üretici gücünü kullanan, işin nasıl yapılacağına kısmen kendisi karar veren yönetici ya da teknik personelde de bağımlılık zayıf olsa bile varlığını korur.^[5]

Bağımlılığı Gösteren Olgular

Bağımlılık doğrudan görülemez, dosyadaki olgulardan çıkarılır. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, kişisel bağımlılığın tespitinde dikkate alınacak yardımcı olguları şöyle sıralamıştır.^[6]

• İşin işverene ait işyerinde görülmesi
• Malzemenin işveren tarafından sağlanması
• Çalışanın işin görülme tarzında iş sahibinden talimat alması
• İşin iş sahibi ya da yardımcısı tarafından kontrol edilmesi
• Çalışanın sermaye koymadan ve kendi organizasyonu olmadan faaliyet göstermesi
• Ücretin ödenme şekli

Olguların hiçbiri tek başına belirleyici değildir. Uzaktan çalışanlarda da aynı ölçütler uzaktan çalışma iş sözleşmesi üzerinden tartışılır. Mesai saatine uyulmaması ya da çalışanın kendi aletini getirmesi, öteki olgular bağımlılığı gösteriyorsa ilişkiyi eser sözleşmesine çevirmez.

İş Sözleşmesi ile Eser ve Vekalet Sözleşmesi Ayrımı

Üç sözleşmede de bir taraf diğeri için iş görür, fark borcun konusunda ve riskin kimde kaldığındadır. Aşağıdaki tablo kanuni tanımları ve uygulamada bakılan ölçütleri karşılaştırıyor. Metni hazırlayan işveren açısından hangi maddelerin geçerli kalacağı iş sözleşmesi taslağı üzerinden incelenebilir.

Hukuk Genel Kurulu’nun 19.11.2025 tarihli kararındaki olayda, çatı onarımında kaynak işi yaparken ölen kişinin kendi aletleriyle çalıştığı, mesai saatine bağlı olmadığı ve tanıkların onu bağımsız usta olarak anlattığı ileri sürülmüştü. Kurul, kişinin vergi kaydı, bağımsız çalışan sigortalılığı ve kestiği fatura bulunmadığını, aynı şirket tarafından daha önce aralıklarla işçi olarak bildirildiğini esas aldı ve aradaki ilişkiyi hizmet sözleşmesi saydı.^[7] Kararın uygulamaya etkisi, tanık beyanına karşı resmi kayıtların ağırlığıdır.

10. Hukuk Dairesi’nin 06.05.2026 tarihli kararında ise fayans ve şap işini metrekare fiyatıyla “taşeron sözleşmesi” adı altında üstlenen ve yanında birkaç kişi çalıştıran kişi söz konusuydu. Daire, esnaf kaydının bulunmamasına, malzemenin şirketten gelmesine ve ekipteki işçilerin şirket üzerinden sigortalı gösterilmesine bakarak ilişkinin takım sözleşmesi olabileceğini belirtti ve ret kararını bozdu.^[8] Sözleşmenin adı hakimi bağlamaz, nitelendirmeyi hakim yapar.

Süreye ve Çalışma Biçimine Göre İş Sözleşmesi Türleri

Kanun tarafların ihtiyaçlarına göre tür seçmesine izin verir, sınırları da kendisi çizer.^[9] Türler birbirini dışlamaz, belirsiz süreli bir sözleşme aynı zamanda kısmi süreli ve deneme kayıtlı olabilir.

Belirli ve Belirsiz Süreli Sözleşme

Bir süreye bağlanmayan sözleşme belirsiz süreli sayılır ve asıl kural budur. Belirli süreli sözleşme ancak belirli süreli işlerde ya da belli bir işin tamamlanması, belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı olarak ve yazılı yapılabilir.^[10] Esaslı neden olmadan üst üste yenilenirse sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli kabul edilir.

Tam ve Kısmi Süreli Sözleşme

Haftalık çalışma süresi tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde az belirlenen sözleşme kısmi süreli sözleşmedir.^[11] Kısmi süreli işçinin ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatleri çalıştığı süreyle orantılı ödenir. Çağrı üzerine çalışma da kanunda kısmi süreli sözleşmenin bir biçimi olarak düzenlenmiştir.^[12]

Deneme Süreli Sözleşme

Sözleşmeye konan deneme kaydının süresi en çok iki aydır, toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir.^[13] Bu sürede taraflar bildirim süresi beklemeden ve tazminatsız fesih yapabilir, işçinin çalıştığı günlerin ücreti ve diğer hakları saklıdır.

Takım Sözleşmesi

Birden çok işçinin oluşturduğu takımı temsilen takım kılavuzunun işverenle yaptığı sözleşmedir.^[14] Kılavuzun ücretleri dağıtması ya da ekibi kendisinin bulması onu işveren yapmaz, her işçi işverenin işçisidir.

İş Sözleşmesinde Şekil Şartı ve İspat

İş sözleşmesi kural olarak şekle bağlı değildir, sözlü ya da işe fiilen başlatma yoluyla da kurulur. Kanunun yazılı şekli aradığı haller ise sınırlıdır.

“Süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı şekilde yapılması zorunludur. Bu belgeler damga vergisi ve her çeşit resim ve harçtan muaftır.”^[15]

Bu hükmün belirsiz süreli sözleşmeleri kapsayıp kapsamadığı öğretide tartışmalıdır. Yazılı şekil ayrıca belirli süreli sözleşmede, çağrı üzerine çalışmada, uzaktan çalışmada ve takım sözleşmesinde açıkça aranır.^[16]

Şekle uyulmamış olması çalışanı korumasız bırakmaz. Geçersizliği sonradan anlaşılan hizmet sözleşmesi, ilişki sona erinceye kadar geçerli bir sözleşmenin bütün sonuçlarını doğurur.^[17] Ücret, kıdem ve sigortalılık hakları bu nedenle sözleşme metni olmadan da tanık, banka kaydı, SGK bildirimi ve işyeri belgeleriyle ispatlanabilir.

Yazılı sözleşme yapılmayan hallerde işveren işçiye en geç iki ay içinde çalışma koşullarını, çalışma süresini, temel ücreti ve ekleri, ödeme dönemini, varsa sözleşmenin süresini ve fesih hükümlerini gösteren yazılı bir belge vermek zorundadır.^[18] Süresi bir ayı geçmeyen belirli süreli sözleşmelerde bu yükümlülük yoktur, sözleşme iki ay dolmadan biterse belge en geç sona erme tarihinde verilir.

7555 Sayılı Kanun Sonrası Yazılı Bildirim Kuralı

7555 sayılı Kanun iş sözleşmesinin kuruluş şeklini değiştirmedi, sözleşme süresince yapılan bildirimlerin biçimini değiştirdi. İş Kanunu’nun 109. maddesi 7555 sayılı Kanun’un 23. maddesiyle yeniden yazıldı.^[19]

• Kanundaki bildirimler yazılı ve imza karşılığında yapılır.
• Kayıtlı elektronik posta (KEP) ile bildirim ancak işçinin yazılı kabulü varsa mümkündür.
• Sözleşmenin feshi sonucunu doğuran bildirimler her durumda yazılı yapılır.
• İmzadan kaçınılırsa durum o yerde tutanakla tespit edilir, KEP masrafı işverene aittir.

Çalışma koşullarında esaslı değişiklik de yazılı bildirime bağlıdır. İşçi öneriyi altı iş günü içinde yazılı olarak kabul etmezse değişiklik onu bağlamaz.^[20]

İş Sözleşmesinde Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar, dava aşamasında sözleşmenin işçi ya da işveren aleyhine yorumlanmasına yol açan tipik durumlardır.

İşe giriş bildirgesinin sigortalılık başlangıcından önce SGK’ya verilmesi de işverenin ayrı yükümlülüğüdür.^[21] Bildirim yapılmaması sözleşmeyi ortadan kaldırmaz, sigortasız geçen süre hizmet tespit davasıyla kayda geçirilebilir.

İş Sözleşmesi Hakkında Sık Sorulan Sorular

Unsurlar, şekil ve nitelendirme konusunda en çok sorulan sorular şunlardır.

Bu yazı genel bilgi verir, belirli bir uyuşmazlık için hukuki görüş yerine geçmez. Çalışma ilişkinizin nitelendirilmesi sözleşme metni, SGK kayıtları ve fiili çalışma düzeninin birlikte incelenmesini gerektirdiğinden dosyanız için bir avukata danışın.