İşveren İçin İş Sözleşmesi Örneği ve Geçersiz Sayılan Maddeler

İşveren tarafından hazırlanan bir iş sözleşmesi örneği, ilk uyuşmazlıkta mahkemenin önüne delil olarak gelir ve her maddesi ayrı ayrı denetlenir. Kanunun emredici sınırını aşan kayıt geçersiz sayılır, sözleşmenin geri kalanı ise çoğu durumda ayakta kalır.

Bir yıl ya da daha uzun süreli iş ilişkisinde yazılı sözleşme şarttır; sözleşme yazıya dökülmediyse işveren çalışma koşullarını gösteren belgeyi işe başlamadan itibaren iki ay dolmadan işçiye vermek zorundadır, vermezse her işçi için idari para cezası uygulanır. Matbu sözleşmedeki işçi aleyhine kayıt genel işlem koşulu denetimine takılabilir, iş mahkemesinin yetkisine aykırı yetki maddesi ise geçersizdir.

İşverenin Zorunlu Yazılı Bildirimi

Bir yıl ya da daha uzun süreyle kurulan iş ilişkisinde yazılı sözleşme şarttır.^[1] Bunun altındaki sözleşmeler şekle bağlı değildir, ancak işverenin yükümlülüğü yazılı sözleşme yapılmadığında da bitmez.

Sözleşme yazıya dökülmediyse işe başlamadan itibaren iki ay dolmadan işçiye bir belge teslim edilir. Belgede çalışma koşulları, günlük ya da haftalık süre, temel ücret ile ekleri, ödeme dönemi, süreli işte bitiş tarihi ve fesihte uyulacak kurallar bulunur.^[2]

İlişki iki ay tamamlanmadan biterse belge son çalışma gününde verilir. Bir aya kadar süren belirli süreli işlerde bu yükümlülük doğmaz.

Belgeyi vermeyen işverene her işçi için idari para cezası uygulanır.^[3] Cezanın tutarı her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellendiğinden işlem tarihinde geçerli rakama bakılır.

Kanun, iş sözleşmesi belgelerini damga vergisinden ve her türlü resim ve harçtan muaf tutar (İş Kanunu m.8/2). Yazılı sözleşme yapmanın vergi maliyeti yoktur.

Pratik tercih çoğu işyerinde belge yerine doğrudan yazılı sözleşmedir. İki ayı bekleyen işveren, o süre içinde çıkan bir uyuşmazlıkta çalışma koşullarını tanık ve bordroyla kanıtlamak zorunda kalır.

Taslağa Konacak Maddeler ve Kanundaki Sınırları

Aşağıdaki tablo her maddenin işveren açısından ne işe yaradığını ve geçerliliğini sınırlayan hükmü yan yana koyar.

Tablodaki her satırın arkasında bir dava türü vardır. Rekabet yasağının ihlali bunun tipik bir örneğidir. Taslağı hazırlarken her maddeye “bu kayıt davada işverenin lehine okunur mu” sorusunu sormak, gereksiz maddeleri ayıklar.

Uyuşmazlıkta Geçersiz Sayılan Madde Örnekleri

Hazır şablonlardan aktarılan bazı kayıtlar imzalı olsa bile hüküm doğurmaz. En sık rastlananlar şunlardır.

• Yalnız işçiye yüklenen ceza koşulu. İşverene karşılık gelen bir yaptırım içermeyen, tek yönlü ceza kaydı geçersizdir.^[4]
• Yıllık izinden vazgeçme kaydı. İşçi yıllık ücretli izin hakkından vazgeçemez, sözleşmeye yazılan feragat cümlesi bunu değiştirmez.^[5]
• İşçiye işverenden uzun bildirim süresi. Borçlar Kanunu bildirim sürelerinin iki taraf için aynı olmasını ister, farklı yazılmışsa iki tarafa da en uzun süre uygulanır.^[6]
• Sebep göstermeyen ücret kesintisi. Sözleşmede ya da toplu iş sözleşmesinde gösterilmeyen bir sebeple ücret kesme cezası verilemez.^[7]
• İki aydan uzun deneme süresi. Bireysel sözleşmeyle kanundaki üst sınır aşılamaz.

Matbu sözleşmeler ayrıca genel işlem koşulu denetimine girer. Karşı tarafın aleyhine olan koşul, işveren bunun varlığını açıkça bildirip içeriğini öğrenme imkanı sağlamadıysa yazılmamış sayılır.^[8]

Geçersiz bir madde bütün sözleşmeyi düşürmez. Hükümsüz kısım sözleşmeden çıkar, geri kalan maddeler uygulanmaya devam eder.^[9]

Yetkili Mahkeme Kaydı

Sözleşmeye “uyuşmazlıklarda şirket merkezinin bulunduğu yer mahkemeleri yetkilidir” yazmak işverene bir avantaj sağlamaz. İş mahkemesinin yetkisini belirleyen kanun hükmüne aykırı yetki sözleşmeleri geçersizdir.^[10]

Yurt dışı şantiyesinde çalışan bir mermer ustasının davasında Yargıtay, yetkinin kamu düzeninden olduğunu, mahkemenin bunu kendiliğinden gözeteceğini ve seçimlik hakkın işçiye ait olduğunu belirtti.^[11] Dairenin yetkili yeri belirlerken dayandığı belgelerden biri, bireysel sözleşmelerde yazan işveren adresiydi.

Sözleşmedeki adres satırı bu yüzden ticaret sicilindeki kayıtla aynı yazılmalıdır.

Tarihsiz ya da Ücreti Boş Bırakılmış Sözleşmenin Davadaki Değeri

İmza tarihi ve ücret tutarı, taslakta en çok boş bırakılan iki alandır. Uyuşmazlıkta en çok tartışılan alanlar da bunlardır.

Bir banka çalışanının davasında sözleşmede imza tarihi yoktu ve bölge adliye mahkemesi bu yüzden “fazla çalışma ücrete dahildir” kaydına değer vermedi. Yargıtay ise işçinin yargılama boyunca imza tarihine itiraz etmediğini, ücretinin de aylık 22,5 saatlik fazla çalışmayı karşılayacak düzeyde olduğunu gözeterek kaydı geçerli saydı.^[12]

Bozma gerekçesine göre yıllık 270 saat, ispatlanan fazla çalışmadan düşülmelidir.

Karar oy çokluğuyla verildi. Karşı oy, tarihsiz ve ücret tutarı yazmayan bir sözleşmedeki ücrete dahil kaydına değer verilemeyeceğini, aksi halde kaydın hangi tarihten itibaren uygulanacağının belirsiz kalacağını savundu.

Aynı uyuşmazlık başka bir heyette farklı sonuçlanabilir. İmza tarihini ve brüt ücreti sözleşmenin kendisine yazmak, işvereni bu tartışmanın dışında tutar.

İşveren Taslağı: Belirsiz Süreli Tam Zamanlı Sözleşme

Aşağıdaki metin yukarıdaki sınırlar gözetilerek hazırlanmış bir işveren taslağıdır. Köşeli alanlar işyerine göre doldurulur, işyerinde toplu iş sözleşmesi varsa onunla çelişen madde çıkarılır. Sözleşme sonradan işçi aleyhine değiştirilecekse esaslı değişiklik kuralları ayrıca gözetilmelidir.

Taslakta yetkili mahkeme maddesi bilerek yer almıyor. Kanun yetkiyi zaten belirlediği için böyle bir madde ya etkisizdir ya da işçinin seçimlik hakkını daraltmaya çalıştığı izlenimi verir.

İmzadan Sonra İşverenin Tutması Gereken Kayıtlar

Sözleşmenin davadaki gücü, imza gününden sonra oluşan kayıtlarla tamamlanır. Aşağıdaki sıra bu kayıtları gösterir.

1. İşe giriş bildirgesi, sigortalılığın başladığı tarihten önce SGK’ya verilir.^[13] İnşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde en geç çalışmaya başlanan gün verilebilir.
2. İşçinin teslim aldığını gösteren imzalı nüsha ya da tutanak personel dosyasına konur.
3. Fazla çalışma onayı ve izin planı her yıl yenilenerek dosyada tutulur.
4. Ücret bordrosu ile banka dekontu her ay sözleşmedeki brüt tutarla karşılaştırılır.
5. Sözleşmenin sonradan değişen maddeleri ek protokolle yazılır. Esaslı değişiklikte çalışana altı iş günlük düşünme süresi tanınır, bu sürede yazılı onay vermeyen işçi değişiklikle bağlı olmaz.^[14]

İşveren İçin İş Sözleşmesi Hakkında Sık Sorulan Sorular

İşverenlerin sözleşme hazırlarken en sık sorduğu konular aşağıda.

Bu metin genel bir çerçeve sunar. İşyerinizdeki toplu iş sözleşmesi, sektörünüzün özel kuralları ve işçinin görevi sözleşmenin içeriğini değiştirebileceğinden taslağı kullanmadan önce bir avukatla gözden geçirmeniz yerinde olur.