İş Kazasında SGK Rücu Davası: İşverenin Sorumluluğu ve Hesabı

İş kazasında SGK rücu davası, Sosyal Güvenlik Kurumunun kazazede işçiye ya da hak sahiplerine yaptığı ödemeleri ve bağladığı gelirin ilk peşin sermaye değerini, kazada kusuru bulunan işverenden geri istediği davadır. Kurum burada işçinin yerine geçmez, kendi zararını ister. Bu yüzden davanın sonucunu belirleyen üç şey vardır: kazanın hangi maddeye göre rücuya konu olduğu, işverenin kusur oranı ve tutarın kanuni tavanı aşıp aşmadığı.

Kusura dayanan rücuda (m.21) işverenin kusur payı ve kaçınılmazlık hesaba girer; sigortasız çalıştırılan işçinin kazasında (m.23) ise kusur aranmaz. Kurum, ilk peşin sermaye değeri ile sigortalının gerçek zararından düşük olanın işverenin kusuruna düşen kısmını isteyebilir. Dava, gelirde Kurum onay tarihinden, masraflarda ödeme tarihinden işleyen on yıl içinde açılır.

SGK Rücu Davasının İki Ayrı Dayanağı

Rücu hakkı 5510 sayılı Kanunda iki ayrı maddeye dayanır ve bu iki madde birbirinin yerine kullanılamaz. Birincisi kusura dayanan genel rücu (m.21), ikincisi sigortasız çalıştırmaya bağlanan ve kusur aramayan rücudur (m.23). Kazanın Kuruma zamanında bildirilmemesinin sonuçları iş kazası bildirim yükümlülüğü yazısında yer alır.

Madde 21: Kast ya da İş Güvenliği Mevzuatına Aykırılık

Genel kural, kazanın işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu olmasını arar. Kanun metni şöyledir:

“İş kazası ve meslek hastalığı, işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse, Kurumca sigortalıya veya hak sahiplerine bu Kanun gereğince yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri toplamı, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarlarla sınırlı olmak üzere, Kurumca işverene ödettirilir. İşverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır.” 5510 sayılı Kanun m.21/1

Maddenin son cümlesi işveren için önemlidir. Kaza, alınabilecek bütün önlemlere rağmen önlenemeyecek nitelikteyse kaçınılmazlık payı işverenin sorumluluğundan düşülür.

Madde 23: Sigortasız Çalıştırılan İşçinin Kazası

İşçi işe giriş bildirgesi verilmeden çalıştırılırken kazaya uğrarsa Kurum gelir ve ödenekleri yine öder. Bu durumda masrafların tutarı ile gelirin ilk peşin sermaye değeri, 21. maddedeki sorumluluk halleri aranmaksızın işverene ödettirilir.^[1] Kusur oranı ya da kaçınılmazlık bu talepte savunma olmaz.

İki dayanak ayrı taleptir ve Kurum hangisine dayandığını dava dilekçesinde göstermelidir.

Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, yalnız 21. maddeye göre açılmış bir davada bozmadan sonra 23. maddeye dayalı fark tutar için açılan ek davanın reddini onadı. Daire, asıl davada ilk peşin sermaye değerinin yalnız %30’luk kusur karşılığına hükmedilmesini doğru buldu.^[2]

Rücu Alacağının Kalemleri

Kurumun işverenden istediği tutar tek bir kalemden oluşmaz. Dava dilekçesinde genellikle şu kalemler ayrı ayrı gösterilir:

• İlk peşin sermaye değerli gelir: sürekli iş göremezlik geliri ya da ölümde hak sahiplerine bağlanan gelirin, bağlandığı tarihteki toplu değeri.
• Geçici iş göremezlik ödeneği: işçinin raporlu kaldığı günler için ödenen tutar.
• Tedavi ve diğer masraflar: sağlık giderleri, yol ve benzeri harcamalar.

İlk peşin sermaye değeri, gelirin başladığı tarihe göre hesaplanır ve Kurum bu değerden fazlasını isteyemez. Gelir kesilirse ya da kesilmesi gerekirse Kurumun ödemeyeceği kısım da rücu edilemez. Ölüm halinde hak sahiplerine bağlanan gelirin paylara nasıl yansıdığı destekten yoksun kalma tazminatı hesabında görülür.

Gerçek Zarar Tavanı ve Kusur Oranıyla Hesap

Rücu tutarı, ilk peşin sermaye değeri ile sigortalının gerçek zararı karşılaştırılarak bulunur, ikisinden düşük olanın işverenin kusuruna düşen kısmı hükme esas alınır. Yargıtay, karşılaştırma yapılmadan verilen kararı bozmuş, bozmaya uygun son kararı 2025’te onamıştır. Gerçek zarar hesabında aktif dönem için 60 yaşa kadar net gelir, kalan ömür için TRH2010 tablosu ve %5 iskonto kullanılır, iş göremezlik %60’ın altındaysa pasif dönem hesaplanmaz.^[3]

Aynı dosyada ikinci bir ayrıntı da çıktı. Kazazede sonradan yaşlılık aylığına bağlanınca iş kazası geliri yarıya inmiş, ilk peşin sermaye değeri 53.020,27 TL’den 29.802,65 TL’ye düşmüştü. Daire, gelirin aylıkla birleşmesi sebebiyle indirildiği durumlarda Kurumun ödemediği ya da ödemeyecek olduğu kısmı isteyemeyeceğini belirtti.^[4]

Rakamlı Örnek

Varsayım şöyle olsun: ilk peşin sermaye değeri 640.000 TL, geçici iş göremezlik ödeneği 48.000 TL, tedavi gideri 12.000 TL, bilirkişi kusur dağılımı işveren %70, işçi %30. Gerçek zararın iki farklı sonucuna göre tablo:

İkinci sütundaki 84.000 TL’lik fark, gerçek zarar hesabının işverenin lehine sonuç verdiği durumu gösterir. Bu yüzden işveren vekili tavan raporunu talep etmeden savunmayı tamamlamış sayılmaz. Kusur dağılımına itiraz ederken bilirkişi raporunda nelere bakılacağı iş kazasında kusur oranı ve bilirkişi raporu yazısında görülebilir.

İşverenin Rücu Davasındaki Savunmaları

İşveren davayı tamamen düşüremese bile tutarı belirgin biçimde azaltabilir. Yargıtay kararlarında sonuç değiştiren savunmalar şunlardır:

1. Kusur raporuna itiraz: raporun olayın oluşuna, risk değerlendirmesine ve kaza tarihindeki mevzuata dayanıp dayanmadığı.
2. Kaçınılmazlık: önlemlerin tamamı alınsa da kazanın önlenemeyeceği.
3. Gerçek zarar tavanı: peşin değer ile gerçek zarar karşılaştırması.
4. Gelirdeki indirim: aylıkla birleşme ya da kesilme nedeniyle ödenmeyecek kısım.
5. Zamanaşımı: onay ve ödeme tarihlerinden işleyen on yıl.

Kusur itirazının ağırlığını yakın tarihli bir karar gösteriyor. Yüksek gerilim direğinde enerji kesmeye çalışırken ölen eğitimli bir teknisyenin kazasında bilirkişi davalı şirkete %60, kazazedeye %25 kusur vermişti. Yargıtay, sigortalının kişisel güvenliğine yönelik tedbirleri almadığı ve eğitimli olduğu gözetilmeden hazırlanan raporla verilen kabul kararını ikinci kez bozdu.^[5]

Ceza yargılamasında işverenin kusursuz bulunması rücu davasını kendiliğinden bitirmez. Hukuk hakimi ceza mahkemesinin kusur değerlendirmesiyle bağlı değildir ve kusur oranını iş güvenliği bilirkişisinden alacağı raporla ayrıca belirler.^[6]

Zamanaşımı ve Faiz Başlangıcı

Kurumun açacağı rücu davaları on yıllık zamanaşımına tabidir. Süre, gelir ve aylıklar için Kurumun onay tarihinden, masraf ve ödemeler için ödeme tarihinden başlar.^[7] Aynı dosyadaki kalemlerin farklı tarihlerde zamanaşımına girmesi bu yüzden mümkündür.

Faiz de aynı ayrımı izler. Mahkemeler ilk peşin sermaye değerli gelire gelir bağlama onay tarihinden, ödenek ve tedavi giderlerine her birinin ödeme tarihinden yasal faiz yürütüyor.

Rücu davası iş mahkemesinde görülür ve dava öncesinde arabulucuya gitmek gerekmez.^[8] Kaza 01.10.2008 öncesindeyse uyuşmazlığa 506 sayılı Kanunun 26. maddesi uygulanır.

Asıl İşveren, Alt İşveren, İşveren Vekili ve Üçüncü Kişi

Kaza alt işveren işçisinin başına geldiyse asıl işveren, Kanunun işverene yüklediği yükümlülüklerden dolayı alt işverenle birlikte sorumludur.^[9] İşveren vekili de işverenle birlikte müştereken ve müteselsilen sorumlu tutulur.^[10] Uygulamada işletme şefi, ekip şefi gibi kişiler de kendi kusurları oranında davalı gösteriliyor.

Kazaya işverenden başka biri sebep olduysa farklı bir kural işler. Üçüncü kişiye ve kusuru varsa onu çalıştırana, ilk peşin sermaye değerinin yarısı rücu edilir.^[11] Ölümlü kazada kusurlu sigortalının hak sahiplerine ise Kurum hiç rücu edemez.

İşveren Mali Sorumluluk Sigortası ve Rücu Riski

Rücu alacağının sigortacı tarafından karşılanıp karşılanmayacağı kanundan değil poliçeden anlaşılır. İşveren mali sorumluluk sigortalarının bir kısmı SGK rücu taleplerini teminata alırken bir kısmı yalnız işçinin kendi tazminat talebini kapsar. Teminat limiti, muafiyet ve kusur oranına göre ödeme şartı poliçede ayrıca yazılıdır.

Dava açıldığında işveren, sigortacısını davadan haberdar etmek için davayı ihbar edebilir.^[12] İhbar, sigortacıyla sonra yaşanabilecek uyuşmazlıkta kusur raporuna itiraz imkanının kullanıldığını göstermeye de yarar. Trafik kazası niteliğindeki iş kazalarında zorunlu trafik sigortasının durumu ayrı incelenmelidir.

SGK Rücu Davası Hakkında Sık Sorulan Sorular

İşverenlerin rücu davası tebliğ edildikten sonra en sık sorduğu sorular:

Bu yazı genel bilgi verir, her dosyanın kusur raporu, gelir kayıtları ve tarihleri farklıdır. Rücu davası tebliğ edilen işverenin, savunma süresi geçmeden dosyayı bir avukatla birlikte incelemesi yerinde olur.