İş Kazasında Ölümde Destekten Yoksun Kalma Tazminatı: Paylar, SGK Mahsubu ve Süreler

İş kazası sonucu ölümde destekten yoksun kalma tazminatı, işçinin gelirinden pay alan eş, çocuk ve belirli koşullarda anne babanın işverenden istediği maddi tazminattır. Tutarı dört veri belirler: her hak sahibine düşen destek payı, destek süresi, işverenin kusur oranı ve SGK’nın bağladığı gelirin işverene rücu edilebilen kısmı.

Kanuni dayanak Türk Borçlar Kanunu’nun ölüm halindeki zararları sayan maddesidir.^[1] Eş ve çocuklar için destek ilişkisi karine olarak kabul edilir, anne babaya ise SGK gelir koşullarını taşıyorlarsa pay ayrılır. Bakiye ömür TRH-2010 tablosuna göre bulunur; zarardan önce işçinin kusuru oranında indirim yapılır, sonra SGK gelirinin peşin sermaye değerinden yalnız işverenin kusur oranına düşen kısım düşülür. İşverene karşı dava süresi 10 yıldır ve arabulucuya başvurmak dava şartı değildir.

Hak Sahipleri ve Destek İlişkisinin İspatı

Destek, ölenin sağlığında geçimine düzenli katkı yaptığı kişidir. Eş ve küçük çocuklar bakımından destek ilişkisi karine olarak kabul edilir, ayrıca ispat beklenmez.

Anne baba için tablo farklıdır. Yargıtay, iş kazasında ölen işçinin anne ve babası SGK’dan gelir bağlanma koşullarını taşıyorsa onlara ölenin gelirinden pay ayrılıp bilirkişiye hesap yaptırılmasını, koşulları taşımıyorsa hesap yapılmadan hakkaniyete uygun bir tutar takdir edilmesini istiyor.^[2]

SGK’dan gelir bağlanma koşulları şunlardır:^[3]

• anne babanın her türlü gelirinin asgari ücretin net tutarından az olması,
• daha önce gelir ya da aylık bağlanmamış olması,
• eş ile çocuklardan artan hisse bulunması.

Anne babanın SGK’ya gelir bağlanması için başvurması tazminat dosyasını da etkiler. Gelir bağlanırsa eş ve çocukların payları küçülür, bağlanmazsa anne baba hesaplı tazminat yerine takdirle belirlenen tutarı alır.

Destek Paylarının Dağılımı ve Destek Süresi

Bilirkişi, ölenin net gelirini paylara böler ve her hak sahibine düşen payı yıl yıl izler. Yerleşik hesap düzeni aşağıdaki gibidir.

Bir çocuk destek yaşını aştığında onun payı hesaptan çıkar ve kalan kişilerin oranı büyür. Yargıtay, çocuğun yükseköğrenim görmesi kuvvetle muhtemelse destek süresinin 25 yaşa kadar uzatılmasını ve her durumda destek süresinin ölen işçinin bakiye ömrüyle sınırlanmasını arıyor.^[4]

Eşin yeniden evlenme ihtimali de hesaba girer. Bilirkişi bu ihtimali istatistik verilerle bir orana çevirir ve eşin payından o oranda indirim yapar, küçük çocukların varlığı bu oranı etkileyen bir veridir.^[5]

Aktüerya Hesabında TRH-2010 ve Dönem Ayrımı

İş kazası kaynaklı destek tazminatında bakiye ömür TRH-2010 yaşam tablosuna göre bulunur. Yargıtay, eski PMF-1931 tablosunu güncelliğini ve uygulanabilirliğini yitirmiş saydı ve bu tabloya dayanan raporla kurulan hükmü bozdu.^[6]

Hesap iki döneme ayrılır. İşçinin 60 yaşına kadar süren aktif döneminde ücretinin asgari ücrete oranı korunarak kazanç yürütülür, 60 yaşından sonraki pasif dönemde asgari geçim indirimi dışlanmış asgari ücret esas alınır.

Kazancın belgelendiği bilinen dönemden sonrası için bilirkişi artırım ve iskonto yöntemini uygular, her yılın kazancını ayrı ayrı belirler. Davalı tarafın zaman zaman savunduğu teknik faizli iskonto bu tarifte yer almıyor, rapor hangi yöntemi kullandıysa itiraz da o noktadan yapılır.

16 Temmuz tarihli 7589 sayılı Kanun Türk Borçlar Kanunu’nun 55. maddesine iki fıkra ekledi. Kazancın bilindiği döneme ait tazminata olay tarihinden, bilinmeyen döneme ait tazminata karar tarihinden kanuni faiz işler ve tahkikat başlayıncaya kadar ifa amacıyla ödenen bedel tazminattan oransal olarak mahsup edilir.^[7]

Kusur İndirimi ve SGK Gelirinin Rücuya Kabil Kısmı

Hesaplanan zarardan önce işçinin kusuru oranında indirim yapılır, ardından SGK gelirinin işverene rücu edilebilen kısmı düşülür. Sıra değişirse sonuç da değişir.

Kusur indirimi, zarar görenin zararın doğmasına katkısına dayanır.^[8] İşverenin sorumluluğunda kaçınılmazlık ilkesi de gözetilir, önlem alınsa bile önlenemeyecek bir olayda işverene kusur yüklenmez.^[9]

SGK, iş kazası hak sahiplerine bağladığı gelirin ilk peşin sermaye değerini işverenden geri ister. Kanun, rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemelerinin zarardan indirilemeyeceğini söyler.^[10] Bu yüzden tazminattan peşin sermaye değerinin tamamı değil, işverenin kusur oranına düşen kısmı düşülür.

Raporda gelirin tamamı indirilmişse hesap hak sahibi aleyhine bozulmuştur. Yargıtay, işverenin yüzde 80 kusurlu olduğu bir dosyada gelirin rücuya kabil yüzde 80’i yerine tamamının düşülmesini hata saydı.^[11]

Olayda işverenin yanında kusurlu bir üçüncü kişi varsa SGK ona gelirin yarısını rücu eder ve hesap bu oranla kurulur.^[12]

İş Kazası Destekten Yoksun Kalma Tazminatında Varsayımsal Hesap

Aşağıdaki rakamlar tamamen varsayımsaldır ve yalnız sıralamayı göstermek için kuruldu. Kırk yaşında, aylık net 40.000 lira kazanan bir işçi iş kazasında ölüyor, geride 38 yaşında eşi ile 10 ve 6 yaşında iki oğlu kalıyor.

Kusur raporu işçiye yüzde 20, işverene yüzde 80 kusur veriyor. Örnekte yalnız 60 yaşa kadarki aktif dönem hesaplandı, artırım ve iskonto oranları eşit alındığı için birbirini götürüyor, eşin evlenme ihtimali yüzde 15 ve SGK peşin sermaye değerleri varsayım olarak girildi.

İlk 15 yıl paylar 2-2-1-1, büyük oğul 25 yaşını doldurunca 2-2-1, küçük oğul da çıkınca 2-2 olarak dağıtıldı. Peşin sermaye değerinin tamamı düşülseydi üç hak sahibinin toplam alacağı 380.000 lira eksik çıkacaktı.

İşverene ve Diğer Sorumlulara Karşı Zamanaşımı

İşverene karşı açılan iş kazası tazminat davasında süre 10 yıldır. Yargıtay, işverenin sorumluluğunu sözleşmeye aykırılığa dayandırıyor; ölümlü kazada süreyi olay tarihinden başlatan ve sonradan açılan iş kazası tespit davasının bu süreyi kesmediğini kabul eden ise Bölge Adliye Mahkemesi gerekçesidir, Yargıtay bu kararı başka bir yönden bozmuştur.^[13]

Kazaya kusuruyla katılan çalışma arkadaşı ya da başka bir üçüncü kişi haksız fiil hükümlerine göre sorumludur. Onlara karşı süre zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren 2 yıl, her halde fiilden itibaren 10 yıldır, fiil suç oluşturuyorsa daha uzun ceza zamanaşımı uygulanır.^[14]

Taksirle öldürmenin cezası iki yıldan altı yıla kadar hapistir, bu da 15 yıllık dava zamanaşımına karşılık gelir.^[15] Aynı Yargıtay kararı uzamış ceza zamanaşımının tüzel kişi davalıya uygulanamayacağını da belirtiyor, şirket işverene karşı hesap 10 yıl üzerinden yapılır.

Belirsiz alacak davası 31 Temmuz itibarıyla kaldırıldı. Bu tarihten sonra açılan davada alacağın bir kısmı istenir ve talep tahkikat sonuna kadar bir defaya mahsus artırılır, zamanaşımı artırılan kısım için de dava tarihinde kesilmiş sayılır.^[16]

Maddi ve Manevi Tazminat Ayrımı ile Dava Yolu

Destekten yoksun kalma tazminatı paranın ölçülebilen kaybını karşılar, manevi tazminat ise ölümün yakınlarda bıraktığı acıyı. Ölüm halinde hakim yakınlar lehine uygun bir manevi tazminata hükmedebilir ve bu tutar kusur oranları, olayın ağırlığı ve tarafların durumu gözetilerek takdir edilir.^[17]

Manevi tazminattan SGK geliri düşülmez, hesap bilirkişisi de bu kalemi hesaplamaz. Destek ilişkisi kurulamayan bir kardeş maddi tazminat alamasa da manevi tazminat isteyebilir. Bu taleplerin hangi tarihten itibaren ne kadar süre içinde ileri sürülebileceği iş kazası tazminatında zamanaşımı yazısında hesaplanır.

Görevli mahkeme iş mahkemesidir ve iş kazasının ya da zararın meydana geldiği yer ile işçinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.^[18] Diğer işçi alacaklarından farklı olarak iş kazası kaynaklı maddi ve manevi tazminat davalarında arabulucuya başvurmak dava şartı değildir.^[19]

Sık Sorulan Sorular

İş kazasında ölüm sonrası hak sahiplerinin en çok sorduğu konular aşağıda.

Burada anlatılan hesap kuralları genel çerçevedir, her dosyanın kusur raporu, kazanç belgeleri ve SGK kayıtları sonucu değiştirir. Somut tutarı görmek için belgelerinizle bir avukata danışmanız yerinde olur.