İş Hukukunda İhtiyari Arabuluculuk: Başvuru, Anlaşma ve İptal

İhtiyari arabuluculuk başvurusu, kanunun dava şartı saymadığı bir uyuşmazlıkta ya da dava şartı aranan bir uyuşmazlıkta tarafların kendi seçtikleri arabulucuyla, kendi istekleriyle müzakereye oturmasıdır. Karşı taraf teklifi kabul etmezse süreç hiç başlamaz, kabul ederse sonunda imzalanan anlaşma belgesi mahkeme ilamı gibi icraya konabilir.

İş ilişkilerinde bu yol çoğunlukla fesih sırasında, işverenin hazırladığı bir anlaşma tutanağıyla karşınıza çıkar. Teklife otuz gün içinde olumlu cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır ve zamanaşımı ancak ilk toplantıda devam kararının tutanağa geçtiği gün durur. Anlaşmaya varılan kalemler için artık dava açılamaz; belgenin iptali irade fesadına dayanıyorsa dava bir yıllık hak düşürücü süre içinde açılmalıdır.

İhtiyari Arabuluculuğun Kanuni Çerçevesi

6325 sayılı Kanun, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebildiği iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarına uygulanır.^[1] Aile içi şiddet iddiası taşıyan uyuşmazlıklar ise kanunun açık hükmüyle arabuluculuğa elverişli değildir.

Temel kural iradiliktir. Taraflar arabulucuya başvurmakta, süreci sürdürmekte, sonuçlandırmakta ya da süreçten çekilmekte serbesttir, dava şartı arabuluculuğa ilişkin 18/A maddesi bunun istisnasıdır.^[2]

İş hukukunda dava şartı, kanuna ya da bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi ve işveren alacakları, tazminatlar ve işe iade talepleriyle sınırlıdır.^[3] İş kazası ve meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davaları bu şartın dışında bırakılmıştır.^[4] O dosyalarda arabulucuya gitmek ancak ihtiyari yoldan mümkündür.

İş Uyuşmazlıklarında İhtiyari Yolun Kullanıldığı Durumlar

İhtiyari arabuluculuk iş hukukunda üç ayrı zamanda gündeme gelir. Her birinin hukuki sonucu farklıdır.

• Fesihle birlikte: işveren, sözleşmeyi sona erdirirken işçiyle ödenecek tutar üzerinde anlaşıp bunu arabulucu önünde tutanağa bağlamak ister.
• Dava şartı dışındaki talepte: iş kazası tazminatı gibi dava şartı aranmayan bir alacakta taraflar mahkemeye gitmeden müzakere eder.
• Dava görülürken: taraflar birlikte arabulucuya başvuracaklarını bildirirse mahkeme yargılamayı en çok üç ay erteler, ortak başvuruyla bu süre üç aya kadar uzatılabilir.^[5]

Fesihle birlikte yürütülen süreçte Yargıtay’ın aradığı bir ön koşul var. Arabuluculuk mevcut bir uyuşmazlığı çözmek için kullanılır, bu yüzden taraflar arasında önce somut bir uyuşmazlık doğmuş olmalıdır.^[6] Ortada tartışılan bir alacak yokken imzalatılan matbu tutanak bu ölçütle sınanır.

Başvuru Teklifi ve Arabulucu Seçimi

Süreç, taraflardan birinin diğerine arabulucuya gitmeyi teklif etmesiyle başlar. Aksi kararlaştırılmadıkça teklife otuz gün içinde olumlu cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır.^[7]

Arabulucuyu, başka bir usul kararlaştırılmadıkça taraflar birlikte seçer.^[8] Dava şartı arabuluculuktaki gibi adliye bürosunun listeden görevlendirmesi ve karşı tarafın yerleşim yerine göre yetki kuralı burada yoktur. Seçilen arabulucu tarafları en kısa sürede ilk toplantıya davet eder.

Taraflar müzakereye bizzat, kanuni temsilcileri ya da avukatları aracılığıyla katılabilir.^[9] Ücret konusunda ayrı bir anlaşma yoksa arabulucu ücreti, faaliyetin sona erdiği tarihte yürürlükteki tarifeye göre belirlenir ve ücret ile masraf taraflarca eşit olarak karşılanır.^[10] Ücreti ödeyemeyecek taraf, arabuluculuk bürosunun bulunduğu yerdeki sulh hukuk mahkemesinden adli yardım isteyebilir.^[11]

Dava Şartı Arabuluculuktan Usul Farkları

İki yol aynı kanunda düzenlenir ama süreler, maliyet ve katılmamanın sonucu bakımından ayrışır. Zorunlu arabuluculukta başvuru formu ve son tutanak işleyişi farklıdır. Aşağıdaki tablo işçi ve işveren açısından sonuç doğuran farkları gösteriyor.

Zamanaşımı satırı en çok gözden kaçan farktır. İhtiyari yolda teklif mektubunu gönderdiğiniz gün süre durmaz, kanun sürecin başlangıcını ilk toplantıda devam kararının tutanağa geçtiği güne bağlar.^[12] Karşı taraf cevap vermeden otuz gün beklerse bu süre zamanaşımından düşülmez.

Dava şartı kapsamındaki bir işçilik alacağı için ihtiyari görüşme anlaşmasız bitmişse, bu görüşmenin dava şartını karşılayıp karşılamadığını düzenleyen açık bir hüküm 7036 sayılı Kanun’da yer almıyor. Davayı usulden kaybetme riskine girmemek için dava açmadan önce yetkili büroya ayrıca başvurmak güvenli yoldur.

Anlaşma Belgesinin İcra Gücü

Anlaşmanın kapsamını taraflar belirler ve anlaşma belgesi taraflarla arabulucu tarafından imzalanır.^[13] Belgenin cebri icraya konabilmesi için iki yol vardır.

Birinci yol icra edilebilirlik şerhidir. Dava açılmadan önce arabulucuya gidilmişse şerh arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden, dava sırasında gidilmişse davanın görüldüğü mahkemeden istenir ve şerhli belge ilam niteliğinde sayılır.^[14] Şerh çekişmesiz yargı işidir, inceleme dosya üzerinden yapılır ve yalnız anlaşma içeriğinin arabuluculuğa ve cebri icraya elverişli olup olmadığıyla sınırlıdır.^[15]

İkinci yol imzanın kendisidir. Kanunların şerhi zorunlu kıldığı haller dışında, taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı belge şerh aranmaksızın ilam niteliğindedir.^[16] Avukatsız katılan işçinin imzaladığı belgede bu ikinci yol işlemez, alacaklı taraf şerh almak zorunda kalır.

Anlaşmaya varılan konular hakkında taraflar artık dava açamaz.^[17] Bu yasak yalnız tutanakta üzerinde anlaşıldığı açıkça görülen kalemleri kapsar, bu yüzden belgede hangi alacağın hangi tutarla kapandığı tek tek yazılmalıdır.

Anlaşma Belgesinin İptali Davası

Yargıtay arabuluculuk anlaşma belgesini borçlar hukuku anlamında bir sözleşme sayar ve belgenin geçersizliğinin dava yoluyla ileri sürülebileceğini kabul eder.^[18] İptal davasında dava açma süresi, ileri sürülen sebebin türüne göre değişir.

Bir Yıllık Sürenin Aranıp Aranmaması

İrade fesadı, yani yanılma, aldatma ya da korkutma iddiası ileri sürülüyorsa dava bir yıllık hak düşürücü süre içinde açılmalıdır. Süre, yanılma veya aldatmanın öğrenildiği ya da korkutmanın etkisinin kalktığı andan başlar.^[19]

Arabuluculuk faaliyetinin hiç yapılmadığı ya da usulüne uygun yapılmadığı iddiasında bu süre aranmaz. İki iddia birlikte ileri sürülmüşse mahkeme önce usul iddiasını inceler, faaliyetin usulüne uygun yapıldığı sonucuna varırsa irade fesadına geçer ve o aşamada bir yıllık süreye bakar. İspat yükü her iki halde davacıdadır.^[20]

Aynı kararda işçi, fesihten sonra ücretinin ödenmesi için önüne konan belgeler arasında arabuluculuk evrakı olduğunu bilmeden imza attığını ileri sürmüştü. Daire bu iddiayı anlaşmaya ilişkin kurucu iradenin hiç bulunmadığı iddiası olarak nitelendirdi ve bir yıllık sürenin geçtiği gerekçesini hatalı buldu. İşçi iddiasını ispat edemediği için davanın reddi sonuç olarak doğru görülerek gerekçe düzeltilip onandı.

İşveren Avukatının Arabulucu Olması

Arabulucu görevini tarafsız biçimde yürütmek zorundadır. Tarafsızlığından şüphe doğuran bir durum varsa tarafları bilgilendirir ve taraflar buna rağmen birlikte isterse görevi sürdürebilir.^[21]

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, işverenin başka dosyalarda avukatlığını sürdüren bir kişinin arabulucu olarak yürüttüğü görüşmede tarafsızlığın şüpheli değil, kesin olarak yok sayılacağına hükmetti. Tutanağa işçinin bu duruma muvafakat ettiği yazılmış olsa da sonuç değişmedi, görüşme usulsüz kabul edildi ve bir yıllık süre aranmadan ilk derece kararı bozuldu.^[22]

Karar oy çokluğuyla verildi. Karşı oyda, kanunun 9/2 hükmündeki bilgilendirme ve muvafakatin bu durumu da kapsadığı ve ayrı bir yasaklılık hali öngörülmediği görüşü yer aldı.

Tanıkların Dinlenmesi

İrade fesadı iddiası çoğu zaman tanıkla kanıtlanır. Toplu emeklilik çıkışlarına ilişkin bir dosyada Daire, işçinin tanıkları yeterince dinlenmeden yargılamanın bitirilmesini ispat hakkının ihlali saydı ve kararı bozdu. Tanıklar dinlendikten sonra verilen ret kararı ise ikinci temyizde onandı.^[23]

İşten Çıkışta İmzaya Sunulan Tutanak İçin Kontrol Listesi

Fesih günü önünüze bir ihtiyari arabuluculuk anlaşma belgesi konduysa imzadan önce şu sırayla bakmak, sonradan iptal davasında ispat yükünü taşımaktan daha kolaydır. İmza baskı altında atıldıysa ispat ve süre bakımından baskıyla alınan istifanın iptali yazısındaki çerçeve yol gösterir.

1. Arabulucunun adını ve sicil numarasını yazın, işverenin avukatı ya da danışmanı olup olmadığını sorun.
2. Belgede kıdem, ihbar, izin ücreti, fazla çalışma gibi kalemlerin ayrı ayrı tutarla yazılıp yazılmadığına bakın. Genel bir “tüm alacaklar ödendi” cümlesi, hesabı yapılmamış alacakları da kapatmaya çalışır.
3. Önerilen tutarı kendi hesabınızla karşılaştırmak için süre isteyin. Kanun ihtiyari görüşmeyi tek oturumda bitirme zorunluluğu getirmiyor.
4. İmzaladığınız belgenin bir nüshasını alın ve ödemenin banka hesabınıza gelip gelmediğini kontrol edin.
5. Baskı altında imza attığınızı düşünüyorsanız tarihi not edin. Korkutmanın etkisinin kalktığı andan itibaren işleyen bir yıl kaçırılırsa yalnız usul iddiaları kalır.

İhtiyari Arabuluculuk Başvurusu Hakkında Sık Sorulan Sorular

İş ilişkisinde ihtiyari arabuluculukla ilgili en sık karşılaşılan sorular aşağıda.

Bu yazı 6325 ve 7036 sayılı Kanunlar ile Yargıtay’ın güncel kararlarına dayanan genel bir anlatımdır. Önünüze konan tutanağın sizi hangi kalemlerde bağlayacağı belgenin kelimelerine ve görüşmenin nasıl yürütüldüğüne bağlı olduğundan imzadan önce ya da iptal süresi dolmadan bir avukata danışmanız yerinde olur.