Maaştan Kesinti Yapıldı: Hangi Gerekçe Hukuka Uygun?

Maaştan yapılan kesinti, gerekçesine göre hukuka uygun da olabilir, iade edilmesi gereken bir ödeme de. Vergi, sigorta primi, icra ve nafaka kesintileri kanundan gelir, işverenin kendi kararıyla yaptığı kesintiler ise çoğunlukla işçinin rızasına bağlıdır.

İşveren ücret kesme cezasını yalnız sözleşmede gösterilen sebeplerle verebilir; ceza bir ayda iki gündelikten fazla olamaz ve kesilen tutar Bakanlığın belirttiği banka hesabına yatırılır. Maaşın tek taraflı düşürülmesi ise kesinti değil esaslı değişikliktir ve işçi altı iş günü içinde yazılı kabul etmedikçe onu bağlamaz; haksız kesintiye yazılı itirazdan sonra arabuluculuk ve iş mahkemesi yolu açılır.

Kesintinin Üç Kaynağı

Bordroda eksilen her tutar üç kaynaktan birine bağlanır. Kanunun doğrudan emrettiği kesintiler, çalışılmayan günün karşılığının ödenmemesi ve işverenin kendi kararıyla yaptığı kesintiler. Kesinti haciz kaynaklıysa icra mahkemesine şikayet ayrıca ele alınır.

Birinci grupta işverenin takdiri yoktur, üçüncü grupta ise kanunun koyduğu sınırlar ve rıza aranır. Bordro, bu ayrımı kalem kalem gösterme zorunluluğu getirdiği için ilk bakılacak belgedir. Kanuna göre ücret hesap pusulasında vergi, sigorta primi, avans mahsubu, nafaka ve icra gibi her çeşit kesinti ayrı ayrı yazılır.^[1]

Kesinti Gerekçesine Göre Hukuka Uygunluk Tablosu

Aşağıdaki tablo sık görülen kesinti gerekçelerini dayanağı ve işverenin tek başına yapıp yapamayacağı açısından sıralıyor. Haciz yoluyla yapılan kesintiler, özellikle kıdem tazminatına konulan haciz, ayrıca incelenir.

Haciz ve nafaka satırında dörtte bir sınırı vardır. Aylık ücretin dörtte birinden fazlası haczedilemez ve başkasına devredilemez, işçinin bakmakla yükümlü olduğu aile üyeleri için hakimin takdir edeceği miktar bu oranın dışında kalır ve nafaka alacaklılarının hakları saklıdır.^[2]

Ücret Kesme Cezasının Sınırı

İşveren toplu iş sözleşmesinde ya da iş sözleşmesinde gösterilmiş sebepler dışında ücret kesme cezası veremez. Ceza kesintisi işçiye derhal sebebiyle bildirilir ve bir ayda iki gündelikten fazla olamaz.^[3]

Kesilen tutarın bir ay içinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının belirttiği banka hesabına yatırılması gerekir ve işveren bu paralar için ayrı bir hesap tutar.^[4] Ceza kesintisinin işverenin cebine kalması, kanunun öngördüğü sistemin dışına çıkmaktır.

Rakamlı Örnek: Dokuz Bin Liralık Kesinti

Kurgusal bir bordroda aylık net ücret 30.000 TL, günlük ücret 1.000 TL. İşçinin ücretinden üç kalemde toplam 9.000 TL kesilmiş ve eline 21.000 TL geçmiştir.

Örnekte hesap yalnız kesinti kalemlerini ayırır. Ceza için sözleşmede yazılı bir sebep bulunduğu ve devamsızlığın tutanakla sabit olduğu varsayılmıştır.

Bu işçi 5.000 TL için itiraz edebilir. Ceza kesintisinde fazlasının iadesini, hasar bedelinde ise tutarın tamamının iadesini ister.

Maaşı Baştan Düşürmek Kesinti Değildir

İşverenin bir ay boyunca maaştan eksik ödeme yapması ile maaşın sonraki aylar için tek taraflı düşürülmesi aynı şey değildir. İkincisi çalışma koşullarında esaslı değişikliktir ve işçiye yazılı bildirilmeden bağlayıcı olmaz. Kasa açığı gerekçesiyle yapılan kesintilerde rıza ve ispat ayrıca incelenir.

Kanun, şekle uygun yapılmayan ve işçinin altı iş günü içinde yazılı kabul etmediği değişikliğin işçiyi bağlamayacağını söyler. Taraflar anlaşarak koşulları her zaman değiştirebilir, ancak değişiklik geçmişe etkili olamaz.^[5]

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bir hizmet tespiti davasında bu çizgiyi netleştirdi. Kurul, ücrette indirimi çalışma koşullarında esaslı değişiklik saydı, anlaşmayla ve ileriye dönük indirimin mümkün olduğunu, yazılı kabul ya da anlaşma yoksa ücretin tek taraflı düşürülemeyeceğini belirtti. İşçinin yazılı rızasının alınmadığı bir davada ücret indirimini 4857 m.62’ye aykırı buldu ve yerel mahkemenin direnme kararını bozdu.^[6]

Maaş düşürme önerisine hemen imza atmak yerine, değişikliğin tarihini, yeni tutarı ve gerekçesini yazılı isteyin. Altı iş günlük süre bu yazılı bildirimle başlar.

İtiraz Sırası

İtiraz, belgelerle başlar ve karşı tarafa yazılı gider. Sıra şöyle ilerler.

1. Bordro, banka dekontu ve varsa imzalı kesinti belgesi toplanır. Hangi kalem hangi aya ait yazılır.
2. İşverene kesinti kalemleri tek tek sayılarak yazılı itiraz gönderilir ve iade istenir.
3. Kesinti tekrarlıyorsa fesih seçeneği değerlendirilir. Ücretin kanun ya da sözleşmeye uygun hesap edilmemesi işçi için haklı fesih sebebidir.^[7] Ücret ödenmediği ya da eksik ödendiği sürece fesih hakkı devam eder; Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’ne göre ücret ödenmedikçe altı iş günlük süre işlemez, ancak kanun her halde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıllık üst sınır koyar.^[8]
4. İş mahkemesine gitmeden önce arabulucuya başvurulur, arabuluculuk dava şartıdır.^[9]
5. Anlaşma olmazsa iş mahkemesinde ücret alacağı davası açılır. Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır.^[10]

Haklı Fesih ve Kıdem

İşçi, ücretinin kanuna ya da sözleşmeye uygun hesap edilmediği gerekçesiyle iş sözleşmesini haklı olarak feshederse kıdem tazminatına hak kazanabilir.^[11] Bu yol sonuçları ağır olduğundan, kesintinin gerçekten rızasız ve yerinde olmadığı bordro ile gösterilmeden denenmez.

Kesilen ücret iade edilmedikçe eksik ödeme süren bir durum sayıldığından altı iş günlük süre işlemez, yine de bir yıllık üst sınır vardır. Hak kaybı yaşamamak için kesintiyi fark eden işçinin işverene yazılı itirazı gecikmeden göndermesi ve fesih kararını bir avukatla gözden geçirmesi yerinde olur.

İşverenin Sık Duyulan Savunmaları

İşverenler kesintiyi genellikle birkaç cümleyle savunur. Her birinin kanundaki karşılığı farklıdır.

Birinci satırdaki kuralın kaynağı Borçlar Kanunu’dur.^[12] İkinci satırdaki istisna yine aynı maddenin ikinci fıkrasında düzenlenmiştir.^[13]

Maaş Kesintisi Hakkında Sık Sorulan Sorular

Kesinti konusunda en çok sorulan sorular kısa cevaplarla aşağıda.

Bu yazı genel bilgi içindir. Kesintinin dayanağı, sözleşmedeki ceza hükmü ve süreler dosyaya göre değiştiğinden somut durumda bordro ve sözleşmeyle birlikte bir avukata danışmak yerinde olur.