Kasa Açığı Çalışandan Alınabilir mi?

Kasa açığı işçiden iki yoldan alınabilir: işçinin o tutar için verdiği yazılı rıza ya da işverenin işçinin kusurunu ve zararı mahkemede ispatlaması. Bunların dışında açık maaştan kendiliğinden kesilemez.^[1] Rızasız kesinti işçiye iade ve ücret alacağı davası yolunu açar.

Kanun rıza dışındaki mahsubu yalnız işçinin kasten yol açtığı ve yargı kararıyla kesinleşmiş zarar için, ücretin haczedilebilir bölümüyle sınırlı tutar. Kasayı birden fazla kişi kullanıyorsa ya da sayım işçinin yokluğunda yapıldıysa açığın o işçiden çıktığını ispatlamak işveren için ağırlaşır. Rızasız kesilen ücretin iadesi için beş yıllık zamanaşımı içinde önce arabulucuya, sonra iş mahkemesine gidilir.

Kasa Açığı ile Envanter Açığının Farkı

Kasa açığı, kayıtlara göre kasada bulunması gereken para ile sayımda bulunan para arasındaki eksikliktir. Envanter açığı ise mal sayısındaki eksikliği anlatır ve ispatı başka belgelerle yapılır. Dosyada hangisinin tartışıldığı baştan netleşmezse bilirkişi incelemesi de yanlış yöne gider.

Yargıtay önüne gelen bir market dosyasında kasiyerin nakit tahsilatı iptal fişiyle gösterdiği ileri sürülmüştü. İlk derece mahkemesi, ürünlerin zimmete geçirilmesi halinde envanter eksikliğinin, satış bedelinin zimmete geçirilmesi halinde kasa açığının doğması gerektiğini belirtti. Kamera kayıtlarını inceleyen bilirkişi raporunda zimmete dair bir veri çıkmadı, tanıklar da açığın rutin olarak çıktığını söyledi.

İlk derece mahkemesi bu nedenle işçinin güveni kötüye kullandığının ispatlanamadığına karar verip kıdem ve ihbar tazminatını kabul etti, Yargıtay da bu kararı onadı.^[2]

Rızanın Sınırı ve Kesinti Başına Muvafakat

Kanun, işverenin işçiden olan alacağını ücret borcuna karşı işçinin rızası olmadan mahsup etmesine izin vermez. İstisna dar tutulmuştur: işçinin kasten yol açtığı ve yargı kararıyla kesinleşmiş zarar, ücretin haczedilebilir bölümüyle sınırlı olmak üzere mahsup edilebilir. Ücretin işverenin yararına kullanılmasını öngören sözleşme hükümleri de geçersizdir.^[3]

Yargıtay bir market zincirinde iki ayrı kasa açığını ayrı ayrı değerlendirdi. Ana kasada 870 TL ve 150 TL açık çıkmış, ücretten toplam 1.020 TL kesilmişti. İşçi yalnız 870 TL için yazılı muvafakat vermişti, 150 TL için bir muvafakati yoktu. İşverenin çalışandan zarar tazmini istemesi ise ayrı bir uyuşmazlıktır.

İlk derece mahkemesi kesintinin tamamının iadesine hükmetmişti. Daire, yalnız muvafakat bulunmayan 150 TL’nin iadesi gerektiğini belirterek hükmü bozdu. Bozma kararı Yargıtay’ın kendi gerekçesidir.^[4]

Karardan çıkan pratik ölçü şudur: rıza genel bir “açık olursa keseriz” cümlesiyle değil, belirli bir açık ve belirli bir tutar için aranır.

Kararda muvafakatın hangi tarihte ve hangi baskı altında alındığı ayrıca incelenmedi. Bu nedenle karar, imzalı her belgenin geçerli sayılacağı anlamına gelmez.

Yazılı Onaydan Sonra Fesih Hakkı

İmzalı rızanın bir sonucu da işçinin sonraki fesih seçeneğidir. Başka bir mağaza dosyasında sayım açığı çıkınca tüm personel yazılı onay vermiş, işçinin ücretinden 454,04 TL kesilmişti. İşçi kesintiden yaklaşık sekiz ay sonra sözleşmeyi haklı nedenle feshettiğini söyleyip kıdem tazminatı istedi.

Daire, yazılı onay verip kesintiye rıza gösteren işçinin sekiz ay sonra yaptığı feshin haklı nedene dayanmadığını belirtti ve kıdem tazminatının kabulünü bozdu.^[5] Rızası olmayan işçi için ücretin kanuna uygun hesap edilmemesi haklı fesih sebebi olabilir. Ödenmeyen ücret sürekli fesih sebebi sayılabilir, kesinti ise ayrıca tartışılır; rıza varsa uzun süre beklemek hakkı kaybettirdi, bu yüzden bekleme risklidir ve altı iş günü ile bir yıllık fesih süreleri ayrıca değerlendirilmelidir.^[6]

Açığın O İşçiden Çıktığını İspat

Zarar gören, zararı ve kusuru ispatlar.^[7] Kasayı birden fazla kişi kullanıyorsa, şifreyi birkaç kişi biliyorsa ya da sayım işçinin yokluğunda yapıldıysa bu yük ağırlaşır.

Yargıtay, işverenin işçiye açtığı bir kasa ve ürün açığı davasını bu açıdan bozdu. Dairenin eleştirdiği noktalar şunlardı: bilirkişi raporu mükerrer hesap şüphesi taşıyordu, esas alınan defter kaşe ve imza taşımıyordu ve işçinin sistem hataları savunması hiç araştırılmamıştı. Daire, işçinin sorumlu olduğu tutarın şüpheden uzak biçimde belirlenmesini istedi.^[8]

Aynı kararda bir ilke daha var: ücretin ödendiğini ispat yükü işverendedir. İşçi borcuna mahsuben maaşından kesinti yapıldığını savunsa bile bu yük yer değiştirmez, işverenden o ayların ücret ödeme belgeleri istenir.

Dosyada işe yarayan belgeler aşağıdaki tabloda toplandı.

Kesinti Yapıldıktan Sonra Dava Yolu

Rızasız kesintiyi fark eden işçi, önce bordro ve banka dekontundan kesilen tutarı ve ayı çıkarır. Sonra işverene kesintiye itirazını ve iade talebini yazılı bildirir. Sonuç alınmazsa sıra arabuluculuk ve iş mahkemesidir.

1. Bordro, dekont ve varsa imzalanan muvafakat belgesinin toplanması
2. Kesintinin her kalemi için rıza olup olmadığının ayrılması
3. İşverene yazılı itiraz ve iade talebi gönderilmesi
4. Arabulucuya başvuru, çünkü işçi alacağı davasında bu dava şartıdır^[9]
5. Anlaşma olmazsa iş mahkemesinde ücret alacağı davası

Ücret alacağında zamanaşımı beş yıldır.^[10] İşveren de açığı işçiden istiyorsa aynı arabuluculuk şartına tabidir, çünkü kanun işçi alacağının yanında işveren alacağını da kapsar.^[11]

Üç Kesintili Örnek Hesap

Aşağıdaki kurgusal örnekte işçinin ücretinden üç ayrı ay kasa açığı gerekçesiyle kesinti yapılıyor. Yazılı muvafakat yalnız ilk açık için alınmış.

Rakamlar örnek içindir. İşveren iade istemine karşı açığın gerçek olduğunu ve işçiden kaynaklandığını ispatlarsa ayrı bir alacak davası açabilir, ancak bu dava ücretten kendiliğinden mahsup hakkı vermez.

Kasa Açığı Kesintisinde Sık Yapılan Hatalar

Hatalar iki tarafta farklı yoğunlaşıyor. İşveren tarafında rıza ve ispat eksikleri, işçi tarafında zamanlama ve belge eksikleri öne çıkıyor.

Kasa Açığı Hakkında Sık Sorulan Sorular

Dosyalarda en çok sorulan sorular kısa cevaplarla aşağıda.

Bu yazı genel bilgi içindir. Rıza belgesinin içeriği, sayım usulü ve süreler dosyaya göre değiştiğinden somut durumda belgelerle birlikte bir avukata danışmak yerinde olur.