Kademeli emeklilik geçiş şartları, 08.09.1999 öncesinde sigortalı olmuş işçiye hangi prim gününün ve hangi yaşın uygulanacağını belirleyen ara kurallardır. Bu kurallar 506 sayılı Kanunun geçici 81. maddesinin (B) ve (C) bentlerinde durur ve EYT düzenlemesinden sonra da tamamen ortadan kalkmış değildir.
(B) bendinde kademe 23.05.2002 tarihindeki sigortalılık süresine göre bulunur; kadında 20, erkekte 25 yıllık sigortalılık süresiyle birlikte 5000 ile 5975 arasında prim günü aranır ve EYT bu bentte yalnız yaş şartını kaldırdı. (C) bendindeki 15 yıl ve 3600 gün yolunda yaş basamağı sürer, kadında 50 ile 58, erkekte 55 ile 60 yaş aranır. Kademe uyuşmazlığında önce Kuruma başvurulur, 60 gün içinde cevap gelmezse talep reddedilmiş sayılır ve iş mahkemesinde dava açılır.
İçindekiler8 başlık
Kademeli Geçişin Dayanağı
4447 sayılı Kanun 1999’da yaş şartını getirince, eski sisteme yakın olanlarla yeni girenler arasında sert bir uçurum doğdu. 4759 sayılı Kanun 23.05.2002’de geçici 81. maddeyi yeniden düzenleyerek bu uçurumu basamaklara böldü.[1]
Bugün de geçerli olmasının sebebi 5510 sayılı Kanunun geçiş hükmüdür. 5510 yürürlüğe girmeden önceki sigortalılık başlangıçları, hizmet süreleri ve borçlanılan süreler tabi oldukları kanuna göre değerlendirilir.[2] Bu yüzden 1999 öncesi girişli bir işçinin dosyasında yaşlılık aylığı şartları bugün de 506 sayılı Kanunun metninden okunur.
Maddenin iki ayrı kolu vardır. (B) bendi tam yaşlılık aylığını, sigortalılık süresi ve prim günüyle, (C) bendi ise 15 yıl ve 3600 gün üzerinden bağlanan aylığı düzenler.
81/B Kademesinin Belirlendiği Tarih
(B) bendinde kademe, sigortalının 23.05.2002 tarihindeki sigortalılık süresine göre bulunur. Bu tarihte ilk girişten itibaren geçen süre ne kadar uzunsa istenen prim günü o kadar düşüktür.
Kadında 20 yıl, erkekte 25 yıl sigortalılık süresi her basamakta aynıdır. Değişen prim günüdür ve bu sayı 5000 ile 5975 arasında kademelenir.[3] Aşağıdaki tablo, 23.05.2002 itibarıyla geçen süreye göre aranan günü kadın ve erkek için yan yana gösteriyor.
| Bent | Kadının 23.05.2002’deki sigortalılık süresi | Erkeğin 23.05.2002’deki sigortalılık süresi | Prim günü |
|---|---|---|---|
| a, b | 17 yıl ve üstü | 21 yıl 6 ay ve üstü | 5000 |
| c | 16 – 17 yıl | 20 yıl – 21 yıl 6 ay | 5075 |
| d | 15 – 16 yıl | 18 yıl 6 ay – 20 yıl | 5150 |
| e | 14 – 15 yıl | 17 yıl – 18 yıl 6 ay | 5225 |
| f | 13 – 14 yıl | 15 yıl 6 ay – 17 yıl | 5300 |
| g | 12 – 13 yıl | 14 yıl – 15 yıl 6 ay | 5375 |
| h | 11 – 12 yıl | 12 yıl 6 ay – 14 yıl | 5450 |
| ı | 10 – 11 yıl | 11 yıl – 12 yıl 6 ay | 5525 |
| j | 9 – 10 yıl | 9 yıl 6 ay – 11 yıl | 5600 |
| k | 8 – 9 yıl | 8 yıl – 9 yıl 6 ay | 5675 |
| l | 7 – 8 yıl | 6 yıl 6 ay – 8 yıl | 5750 |
| m | 6 – 7 yıl | 5 yıl – 6 yıl 6 ay | 5825 |
| n | 5 – 6 yıl | 3 yıl 6 ay – 5 yıl | 5900 |
| o, p, r | 2 yıl 8 ay 15 gün – 5 yıl | 2 yıl 8 ay 15 gün – 3 yıl 6 ay | 5975 |
Aralıkların alt sınırı dahildir, üst sınırı hariçtir. 23.05.2002 yerine 08.09.1999 itibarıyla kadında 18, erkekte 23 yılı dolduranlar bu tablonun değil (A) bendinin, yani eski hükümlerin kapsamındadır. Tabloda yaş sütunu bilerek yer almıyor, çünkü bu bentteki yaş şartı aşağıda anlatılan düzenlemeyle aranmıyor.
EYT Sonrası Kademelerden Geriye Kalan
7438 sayılı Kanunla eklenen 5510 geçici 95. madde, 81. maddenin yalnız (B) bendindeki yaş şartını kaldırdı. Aylık talebi bu maddenin yürürlüğünden sonra yapılmışsa, sigortalı yaş dışındaki şartları taşıdığında aylık bağlanır.[4]
Yaş kalkınca kademe önemini kaybetmedi. 23.05.2002 tarihindeki süreye bağlı prim günü ile 20 ya da 25 yıllık sigortalılık süresi aynen aranmaya devam ediyor. Aynı fıkra geriye dönük ödeme yapılmayacağını ve geriye dönük hak talep edilemeyeceğini de açıkça söylüyor.
Geçici 95. madde (C) bendini saymıyor. 15 yıl ve 3600 gün yolunda kademeli yaş şartı yürürlükte kalmaya devam ediyor, bu yolda EYT’ye dayanılarak yaşsız aylık istenemez.
81/C Yaş Kademesi ve Şartların Dolduğu Tarih
(C) bendinde basamak, sigortalılık süresine değil şartların yerine getirildiği tarihe göre belirlenir. 23.05.2002’de 15 yıl, 3600 gün ve kadında 50, erkekte 55 yaşı birlikte dolduranlar ilk basamaktadır.[5]
Sonraki basamaklarda yaş, üç yıllık tarih dilimlerine göre yükselir. Kadında 52, 54, 56 ve son olarak 58, erkekte 56, 57, 58, 59 ve son olarak 60 yaş aranır. Kadında 24.05.2011’den, erkekte 24.05.2014’ten sonra şartları sağlayanlar en üst yaşa tabidir.[6]
Taban Yaşın Hesaba Katılması
Kademe tarihini bulurken yalnız 15 yıl ve 3600 günün dolduğu güne bakmak tartışmalı bir yaklaşımdır. 1967 doğumlu, 1990 girişli bir kadın 15 yılı 2005’te, 3600 günü 2008 Martında doldurmuş ve 54 yaş basamağında olduğunu ileri sürmüştü.
İlk derece mahkemesi bu talebi kabul etti, BAM kaldırıp davayı reddetti. Yargıtay önce bozdu, BAM bozmaya direndi. Yargıtay direnme üzerine yaptığı incelemede yaş şartının 02.06.2017’de yerine getirildiğini, sigortalının bu yüzden 58 yaş basamağına tabi olduğunu kabul ederek direnme kararını onadı.[7]
Bu karara göre taban yaşın dolduğu gün de kademe tarihinin parçasıdır. Yargıtay’ın aynı dosyada önce aksi yönde bozma vermiş olması, konunun yargılamada tartışıldığını gösteriyor. Nitekim aynı Daire daha önce, basamağı 3600 günün dolduğu tarihe göre bulup taban yaşı hesaba katmayan yaklaşımla karar vermişti; bu karşı görüşü 30.03.2021 tarihli bir karar yansıtıyor.[8]
Başlangıç Tarihini Geriye Çeken Borçlanma
Sigortalılık başlangıcından önceki bir süre borçlanılırsa, başlangıç tarihi borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülür.[9] (B) bendinde kademe başlangıç tarihine bağlı olduğundan borçlanma, istenen prim gününü doğrudan değiştirebilir.
Örnek olarak 15.02.1996’da ilk kez sigortalı olan bir erkeği düşünelim. 23.05.2002 itibarıyla süresi 6 yıl 3 ay 8 gündür, (m) bendine düşer ve 5825 gün aranır. Bu işçi girişten önce yaptığı 540 günlük askerliği borçlanırsa başlangıcı 24.08.1994’e çekilir, süresi 7 yıl 8 ay 29 güne çıkar ve (l) bendiyle 5750 gün yeterli olur.
Aynı borçlanma 25 yıllık süreyi de erkene alır. Örnekte bu süre 15.02.2021 yerine 24.08.2019’da dolar.
Kurumun borçlanmayı sonradan geçersiz saydığı bir dosya, bu bağın uygulamadaki etkisini gösteriyor. Sigortalı yurt dışında yaptığı askerliği borçlanmış, 2023’te aylık bağlanmış, Kurum ise 2024’te borçlanmayı kabul etmeyerek aylığı iptal edip borç çıkarmıştı. İlk derece mahkemesi borçlanmanın geçerli olduğuna ve 81/B kapsamında tahsis talebini izleyen ay başından aylığa hak kazanıldığına karar verdi, BAM istinafı esastan reddetti, Yargıtay da bu kararı onadı.[10]
Kademe Uyuşmazlığında Başvuru ve Dava
Kurumun yanlış kademe uyguladığını düşünen sigortalı doğrudan dava açamaz, önce Kuruma başvurması gerekir (başvuruyu yazılı ve tarihli yapmak ispat bakımından uygulamada tavsiye edilir). Başvuruya 60 gün içinde cevap verilmezse talep reddedilmiş sayılır ve dava yolu açılır.[11]
Kurumun taraf olduğu bu uyuşmazlıklara iş mahkemesi bakar.[12] Dava genellikle Kurum işleminin iptali ve talep tarihinden itibaren aylık bağlanması gerektiğinin tespiti istemiyle açılır. Arabuluculuk bu davada dava şartı değildir.
Prim günü düştüğünde (B) yolu kapansa bile (C) yolunun ayrıca incelenmesi gerekir. Sahte bildirim nedeniyle günleri iptal edilen bir sigortalının (B) aylığı kesilmişti.
Yargıtay bozma kararlarında, kalan sürelerle 15 yıl, 3600 gün ve yaş basamağının (C) bendine göre irdelenmesini istedi. Bozmaya uyan ilk derece mahkemesi aylığa (bc) alt bendine göre hak kazanıldığını ve yersiz ödemelerin mahsubunu belirledi, Yargıtay bu kararı onadı.[13]
Kademe hesabında en çok görülen hatalar ve doğru yaklaşım aşağıda toplandı.
| Hata | Sonucu | Doğru yaklaşım |
|---|---|---|
| 81/B kademesini işe giriş yılına göre seçmek | Yanlış prim günü hedefi | 23.05.2002’deki sigortalılık süresi gün ve ay hassasiyetiyle hesaplanır |
| EYT ile 81/C yolunda da yaşın kalktığını sanmak | Erken başvuru ve ret | Geçici 95 yalnız (B) bendini sayar, (C) yolunda yaş basamağı aranır |
| 81/C basamağını yalnız 15 yıl ve 3600 günün dolduğu güne göre bulmak (tartışmalı) | Düşük yaş beklentisi | Yargıtay 2024 tarihli kararında taban yaşın dolduğu tarihi de dikkate aldı; 2021 tarihli karar aksi yöndedir |
| Başlangıç öncesi borçlanmanın kademeye etkisini hesaba katmamak | Fazladan prim ödemek | Geriye götürülen başlangıçla kademe yeniden bulunur |
| (B) yolu kapanınca dosyayı bırakmak | Hak kaybı | (C) yolu ayrıca incelenir |
Dava dosyasına şu belgeler konur:
- SGK hizmet dökümü
- İlk işe giriş bildirgesi
- Varsa borçlanma kabul ve ödeme belgeleri
- Tahsis talep dilekçesi
- Kurumun ret yazısı
Başlangıç tarihi tartışmalıysa önce o tarihin tespiti gerekir, kademe ancak bundan sonra doğru hesaplanabilir. EYT kapsamındaki davalarda da dosya benzer biçimde hazırlanır, üç şartın ispatı için EYT şartları ve ret halinde dava yazısına bakılabilir.
Kademeli Emeklilik Hakkında Sık Sorulan Sorular
Kademe hesabında en sık sorulan konular aşağıda yanıtlandı.
Bu yazı genel bilgi verir. Kademe hesabı ilk giriş tarihine, borçlanmalara ve hizmet dökümündeki her kayda göre değiştiğinden, kendi dosyanız için bir avukata danışmanız yerinde olur.
Kaynaklar
- 506 sayılı Kanun geçici m.81, 4759 sayılı Kanun m.3 ile değişik ↩
- 5510 sayılı Kanun geçici m.7/1 ↩
- 506 sayılı Kanun geçici m.81/B ↩
- 5510 sayılı Kanun geçici m.95/1 (7438 sayılı Kanun m.1, 01.03.2023) ↩
- 506 sayılı Kanun geçici m.81/C-a ↩
- 506 sayılı Kanun geçici m.81/C-b ↩
- Yargıtay 10. HD, E.2023/7964 K.2024/1796, 26.02.2024 ↩
- Yargıtay 10. HD, E.2020/6487 K.2021/4213, 30.03.2021 ↩
- 5510 sayılı Kanun m.41 ↩
- Yargıtay 10. HD, E.2026/4769 K.2026/4169, 08.04.2026 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.4/1 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.5/1-b ↩
- Yargıtay 10. HD, E.2024/3629 K.2024/12230, 03.12.2024 ↩