İş Güvenliğini Tehlikeye Düşüren İşçi: Fesih Davası ve İspat

İşçinin iş güvenliğini tehlikeye düşürmesi, 4857 sayılı İş Kanunu m.25/II-ı uyarınca işverene bildirim süresi beklemeden ve tazminat ödemeden fesih hakkı verir. Hak kağıt üzerinde kolay görünür, davada ise iş ispata kalır: tehlikenin gerçekten doğduğunu ve işçinin kusurunu işveren göstermek zorundadır, fesih hakkını süresinde kullandığını da işveren göstermelidir.

Kanun iki olgu sayar: işin güvenliğinin tehlikeye düşmesi ve işyeri malının otuz günlük ücretle ödenemeyecek derecede hasara uğratılması; fesih için işçinin bilerek ya da özensizlikle hareket etmiş olması şarttır. İşveren olayı öğrendiği günden itibaren altı iş günü, her durumda eylemden itibaren bir yıl içinde fesih bildirmelidir. Fesih ispatlanırsa işçi kıdem ve ihbar tazminatını alamaz, ama ödenmemiş ücret ve yıllık izin gibi alacakları etkilenmez.

Bentteki İki Ayrı Olgu

Kanun iki olgu sayar. Birincisi işin güvenliğinin tehlikeye düşmesi, ikincisi işyeri malının otuz günlük ücretle ödenemeyecek derecede hasara uğratılmasıdır.

"İşçinin kendi isteği veya savsaması yüzünden işin güvenliğini tehlikeye düşürmesi, işyerinin malı olan veya malı olmayıp da eli altında bulunan makineleri, tesisatı veya başka eşya ve maddeleri otuz günlük ücretinin tutarıyla ödeyemeyecek derecede hasara ve kayba uğratması." 4857 sayılı İş Kanunu m.25/II-ı

İşveren hangisine dayanıyorsa dava onun üzerinden yürür. Tehlike olgusunda zarar aranmaz, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bunu 2023 tarihli bir uyuşmazlık giderme kararında açıkça yazdı: işçinin önceden uyarılması da gerekmez, belli bir zararın oluşması da.^[1]

Hasar olgusunda ise tablo değişir. Zararın tutarı ile işçinin kusur payı bilirkişi raporuyla belirlenir ve zarar işçinin otuz günlük ücretini aşmıyorsa bu yoldan fesih kurulamaz.

Kusur Şartı ve İşverenin Kendi Eksikleri

Fesih için işçinin bilerek ya da özensizlikle hareket etmiş olması şarttır. Makinenin kendiliğinden bozulması veya başka bir çalışanın hatası bu bendi işletmez.

İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu çalışana, aldığı eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda hareket etme borcu yükler.^[2] Aynı kanun, işçinin bu borçlarının işverenin kendi sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını da belirtir.^[3]

Konya’da görülen bir davada CNC operatörü, daha önce çalışmadığı tezgaha eğitimsiz görevlendirildiğini, tezgahta güvenlik unsuru bulunmadığını ve arızada tek çalışanın kendisi olmadığını ileri sürdü. İlk derece mahkemesi bilirkişi raporuna dayanarak işçinin kusurlu hareketiyle işvereni otuz günlük ücretini aşan zarara uğrattığını kabul etti, bölge adliye mahkemesi istinafı esastan reddetti.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi temyiz itirazlarını bozma sebebi saymadı ve asıl davadaki kararı gerekçesiz onadı, yani anlatılan gerekçe ilk derece ve BAM’a aittir.^[4]

Eğitim kaydı, görev değişikliği yazısı ve tezgahın bakım kayıtları, işçi için de işveren için de dosyanın ilk istenen belgeleridir. Eğitimsizlik savunması yalnız sözle kalırsa bilirkişi raporunu sarsmaz.

Tek Seferlik Eylem ve Tehlikenin Somutluğu

Mahkemeler eylemin kendisine değil, işin niteliğiyle birlikte doğurduğu tehlikeye bakar. Aynı davranış bir işyerinde haklı fesih, başka birinde geçerli sebep düzeyinde kalabilir. Yazılı bir işyeri kuralının ihlali üzerinden gidilen fesihlerde de ölçü benzer biçimde aranır; ayrıntı işyeri kuralı ihlalinde fesih davasında işlenmiştir.

Aşağıdaki tablo üç kararı, feshi hangi derecenin hangi gerekçeyle değerlendirdiğini ayırarak gösterir.

Uyuşmazlık giderme kararı ölçüyü iki yönde çizdi. Çalışır vaziyetteki makineyi bırakıp bir saatten uzun ayrılmak tehlikeliydi, ancak karar, gece çalışan işçinin salt uyumasının iş güvenliğini tehlikeye düşürmediği ve daha önce uyarılmadığı durumda haklı fesih sayılmayacağı yönündeki önceki içtihadı da andı.

Mangal dosyasında ilk derece mahkemesi kazanın o gün yanmadığına ve kömürün ateşe yakınlığının saptanmadığına dikkat çekmişti. BAM ise ateş yakılmasını her durumda işyeri güvenliğini tehlikeye düşürür buldu. Karar fesih bendini belirtmiyor; BAM, kamera yönünün çevrilmesini ayrıca doğruluk ve bağlılıkla bağdaşmayan davranış saydı ve bu, savunmanın inandırıcılığını da zayıflattı. Bu dosya m.25/II-ı’ya özgü bir örnek olarak okunmamalıdır.

Fesih Hakkının Kullanma Süresi

Bu bent ahlak ve iyi niyet grubunda yer aldığından süre sınırına tabidir. İşveren olayı öğrendiği günden itibaren altı iş günü içinde, her durumda da eylemden sonra en geç bir yıl içinde fesih bildirmelidir. İşçi olayda maddi çıkar sağlamışsa bir yıllık süre uygulanmaz.^[5]

Davada tartışma çoğu zaman başlangıç gününde çıkar. Tutanak saati, kamera inceleme raporunun tarihi ve iş güvenliği uzmanı raporunun tarihi aynı olay için üç farklı günü gösterebilir, hangisinin öğrenme günü sayılacağı dosya içindeki yazışmalarla belirlenir. Aynı sürenin gün gün sayımı hırsızlık gerekçesiyle fesihte örnekle gösterilmiştir.

İspat Yükü ve Dosyaya Girecek Deliller

Haklı nedenle fesih iddiasını ispat yükü fesheden işverendedir.^[6] İşe iade davasında da kural aynıdır: feshin geçerli sebebe dayandığını ispat yükü işverene aittir.^[7]

Üç dosyada hükme esas alınan delil türleri şunlardır.

• İş güvenliği uzmanından alınan rapor (uyuşmazlık giderme kararındaki iki dosyada tehlikenin dayanağı)
• Güvenlik kamerası kaydı ve çözümleme raporu (mangal dosyasında hem olayı hem savunmanın tutarsızlığını gösterdi)
• Hasar ve kusur için bilirkişi raporu ile ek raporu (tezgah dosyasında)
• İmzalı eğitim ve talimat belgesi, işçinin yazılı savunması ve görgüye dayalı tanık beyanı

Bilirkişi raporuna itiraz, rapor tebliğinden itibaren iki hafta içinde yapılır.^[8] Hasar ve kusur payı raporla belirlendiği için bu süre kaçırılırsa dosya en çok bu noktada kayıp verir.

Fesih Sonrası Dava Yolu ve Sonuçlar

Fesih ispatlanırsa işçi kıdem ve ihbar tazminatını alamaz, çünkü kıdem tazminatı 4857 m.25/II dışındaki fesihlerde doğar.^[9] Ödenmemiş ücret, yıllık izin ve genel tatil alacağı gibi kalemler bu sonuçtan etkilenmez. Tezgah dosyasında da yıllık izin ve ulusal bayram ile genel tatil alacağı işçi lehine hüküm altına alındı.

Fesih ispatlanamazsa işçi kıdem ve ihbar tazminatına hak kazanır. İşyerinde otuz ve üzeri işçi çalışıyorsa ve işçinin kıdemi en az altı aya ulaşmışsa işe iade davası da açılabilir.^[10]

İşe iade ve tazminat taleplerinde önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. İşe iadede bildirimin işçiye ulaşmasından sonraki bir ay içinde arabulucuya gidilir, anlaşma çıkmazsa son tutanağı izleyen iki haftalık süre içinde mahkemeye başvurulur.^[11]

İşveren hasar nedeniyle işçiye karşı ayrıca tazminat davası da açabilir ve tezgah dosyasında bu dava birleştirilmişti. Yargıtay, birleşen davada hüküm altına alınan 124.317,57 TL’yi kesinlik sınırı olarak aldığı 238.730 TL’nin altında bularak temyiz dilekçesini miktardan reddetti; sınır tutarı kararın ifadesidir.^[12]

İş Güvenliğini Tehlikeye Düşürme Davası Hakkında Sorular

Bu yazı genel bilgi içindir. Fesih yazısı, tutanaklar ve eğitim kayıtları elinizdeyken bir avukata göstermeden dava ya da cevap stratejisi kurmayın.