Gece Postasında Çalışan İşçinin Hakları ve Yönetmelik Kuralları

Gece postasında çalışan işçinin hakları, İş Kanunu’nun 69. maddesiyle başlar ama asıl ayrıntı iki yönetmelikte durur. Sağlık raporu, gündüze alınma talebi, yasak gruplar, servis ve isim listesi gibi yükümlülükler kanunda değil, posta düzenini ve kadın çalışanların gece postalarını düzenleyen metinlerde yazılıdır.

Gece dönemi en geç 20.00’de başlar, en erken 06.00’da biter ve 11 saati aşamaz; çalışma süresinin yarısından çoğu bu döneme düşen posta bütünüyle gece postası sayılır. 18 yaşını doldurmamış işçiler gece postasında çalıştırılamaz, yeni doğum yapmış çalışana doğumu izleyen bir yıl boyunca gece postası verilmez. Kanun gece çalışması için genel bir zam oranı öngörmez; gece zammı iş sözleşmesine, toplu iş sözleşmesine ya da işyeri uygulamasına dayanır.

Gece Dönemi ve Gece Postası Sayılan Çalışma

Çalışma hayatında gece, en geç 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar süren ve hiçbir durumda 11 saati aşmayan dönemdir.^[1] Başlangıç 20.00’den sonraya, bitiş de 06.00’dan öncesine kayamaz, bu yüzden gece dönemi en az 10, en çok 11 saattir. 19.00-06.00 ya da 20.00-07.00 gibi bir düzen mümkündür, 21.00-06.00 gibi daha kısa bir dönem değildir.

Bir postanın tamamının gece sayılması için saatlerin hepsinin bu aralıkta kalması gerekmez. Çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan posta, bütünüyle gece çalışması kabul edilir.^[2]

Aşağıdaki tablo, 20.00-06.00 gece dönemi uygulanan bir işyerinde sık kullanılan posta saatlerinin nasıl sınıflandığını gösterir.

Sınıflandırmanın pratik sonucu büyüktür. Gece postası sayılan çalışmada aşağıdaki sağlık, yasak grup ve ulaşım kuralları devreye girer, 7,5 saatlik süre sınırı da bu postalar için işler.

Gece Postası İçin Sağlık Raporu ve Periyodik Muayene

Kadın çalışan gece postasına yazılmadan önce, gece çalışmasında sakınca olmadığını gösteren bir sağlık raporu işyeri hekiminden alınır.^[3] Rapor işe başlamadan önce alınmalıdır, çalışma başladıktan sonra tamamlanan rapor eksikliği geriye dönük gidermez.

İşe girişte alınan rapor tek seferlik bir formalite değildir. İşveren, çalışanın özel durumunu ve işyerindeki riskleri gözeterek işyeri hekiminin belirlediği düzenli aralıklarla muayeneyi sağlamak zorundadır.^[4]

Erkek işçiler için gece postasına özgü ayrı bir rapor hükmü yönetmelikte yer almaz. Bu boşluk, gece çalışan erkek işçinin muayenesiz kalacağı anlamına gelmez: 6331 sayılı Kanun her çalışan için işe girişte, iş değişikliğinde ve işin devamı süresince sağlık muayenesini işverene yükler.^[5]

Muayene ve raporun bütün masrafı işverene aittir, hiçbir kalemi işçinin ücretinden kesilemez. Sağlık bilgileri de gizli tutulur.^[6]

Sağlığı Bozulan İşçinin Gündüz Postasına Alınması

Gece çalışması yüzünden sağlığının bozulduğunu raporla belgeleyen işçiye işveren, olanakların elverdiği ölçüde gündüz postasında durumuna uygun bir iş verir.^[7] Hüküm kadın-erkek ayrımı yapmaz, posta düzeninde çalışan her işçiye uygulanır.

Yönetmelik yükümlülüğü “olanakların elverdiği ölçüde” sözüyle sınırlar ama bu sınırın ayrıntısını yazmaz. Kanaatimizce işyerinde gündüz postası hiç yoksa ya da işçinin yapabileceği bir gündüz işi bulunmuyorsa, işverenden olmayan bir kadroyu yaratması beklenemez. Buna karşılık gündüz postasında aynı işi yapan başka çalışanlar varsa “imkan yok” savunması zayıflar.

Talebin dosyada iz bırakması için raporun gece çalışması ile sağlık sorunu arasındaki bağı göstermesi gerekir. Yalnız tanı içeren, gece çalışmasından söz etmeyen bir rapor, işverenin “talep gece çalışmasıyla ilgili değil” savunmasına açık kapı bırakır.

Nakil talebinin hangi sırayla yürütüleceği aşağıdaki kartta özetlenmiştir.

Gece Postasına Yazılamayacak ve Sınırlı Yazılacak İşçiler

Bazı işçiler için gece postası yasaktır, bazı durumlarda ise mevzuat düzenlemeyi işçinin isteğine ya da işverenin imkanlarına bağlar. Hangi hükmün yasak, hangisinin isteğe bağlı koruma olduğunu ayırmak uyuşmazlıkta sonucu değiştirir. Gebelik dönemindeki gece çalışması için hamile işçinin çalışma koşulları ayrı bir başlıktır.

On Sekiz Yaşını Doldurmamış Genç İşçiler

Sanayiye ait işlerde 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır.^[8] Posta düzeninde çalışılan işlerde yönetmelik yasağı daha geniş kurar ve 20.00-06.00 arasındaki postalarda 18 yaş altı işçi çalıştırılmasını sektör ayrımı yapmadan yasaklar.^[9] İki hüküm de yasağı işçinin onayına bağlı bir istisna tanımadan kurar.

Gebe ve Emziren Kadın Çalışanlar

Gebelik dönemi için iki yönetmelik farklı dil kullanır. Genel yönetmelik, gebeliğin sağlık raporuyla tespitinden doğuma kadar kadın çalışanların gece çalışmaya zorlanamayacağını yazar.^[10] Gece postalarına özgü yönetmelik ise gebeliğin doktor raporuyla tespitinden doğuma kadar kadın çalışanların gece postalarında çalıştırılamayacağını söyler.^[11]

Genel yönetmelik, uygulamada önce çalışanın tabi olduğu ilgili mevzuat hükümlerinin dikkate alınacağını öngörür.^[12] Kanaatimizce posta düzeninde çalışan gebe işçi için gece postasında çalıştırma yasağı esas alınmalı, bu yasağa aykırı talimatın reddi de disiplin ya da fesih sebebi yapılmamalıdır. Yönetmelikler bu ret için ayrı bir yaptırım hükmü içermez.

Doğumdan sonraki dönem için genel yönetmelik de açık bir yasak koyar. Yeni doğum yapmış çalışanın doğumu izleyen bir yıl boyunca gece çalıştırılması yasaktır, bu sürenin sonunda sağlık ve güvenlik açısından sakınca olduğu raporla belirlenirse rapordaki dönem boyunca da gece postası verilmez.^[13]

Kadın çalışanların gece postalarını düzenleyen yönetmelik de emziren çalışan için bir yıllık süreyi tekrarlar ve anne ya da çocuğun sağlığı için gerekli olduğu işyeri hekimi raporuyla belgelenirse süreyi altı ay daha uzatır.^[14] Bu dönemlerde çalışma gündüz postalarına denk gelecek biçimde düzenlenir.

Eşi de Postalı Çalışan Kadın İşçi

Kocası da postalar halinde çalışan kadın işçinin isteği varsa, gece postası kocasının gece postasına rastlamayacak şekilde düzenlenir.^[15] Hüküm, eşlerin aynı işyerinde ya da ayrı işyerlerinde çalışmasına bakmaz.

Aynı işyerindeki eşler aynı gece postasında çalışmak isterse durum farklıdır. Bu istek, işveren tarafından ancak imkan dahilinde karşılanır ve bağlayıcı bir hak doğurmaz. Bağlayıcı hak doğuran düzenlemelere süt izni örnek verilebilir.

Ulaşım, İlan ve İsim Listesi Yükümlülükleri

Belediye sınırları dışındaki işyerlerinde ve posta değişim saatlerinde toplu taşımayla gidip gelmenin zor olduğu işyerlerinde işveren, gece postasındaki kadın çalışanları ikametgahlarına en yakın merkezden uygun araçla işe götürüp getirmekle yükümlüdür.^[16] Yükümlülük belediye sınırları içindeki işyerleri için toplu taşıma güçlüğü şartına bağlıdır.

Erkek işçiler için yönetmelikte buna karşılık gelen bir servis hükmü yoktur. Servis hakkı bu durumda iş sözleşmesine, toplu iş sözleşmesine ya da yerleşmiş işyeri uygulamasına dayanmak zorundadır. Kadın çalışanlara tanınan hakların toplu çerçevesine çalışan annenin hakları üzerinden bakmak yararlıdır.

Belge tarafında üç yükümlülük öne çıkar. İşveren posta sayısını, postaların başlama ve bitiş saatlerini, işçi adlarını, ara dinlenmelerini ve hafta tatillerini işyerinde işçilerin kolayca görüp okuyabilecekleri şekilde ilan eder, her postadaki işçilerin listesini Bakanlık istediğinde sunmak üzere saklar.^[17] Gece postasında kadın çalıştıran işveren ayrıca bu çalışanların isim listesini iş müfettişlerine göstermek üzere işyerinde tutar.^[18]

İlan edilmiş posta çizelgesinin fotoğrafı, ileride çıkacak bir alacak ya da fesih uyuşmazlığında işçinin elindeki en güçlü belgelerden biridir. Çizelge değiştikçe eskisinin de bir kopyasını saklamak işe yarar.

Gece Çalışmasının Ücrete Yansıması

İş Kanunu gece çalışması için genel bir zam oranı belirlemez. Kanun yalnız bazı gece çalışmalarına fazla ücret ödenmesi usulünün yönetmelikle konulabileceğini söyler.^[19] Gece zammı hakkı bu yüzden iş sözleşmesine, toplu iş sözleşmesine ya da işyeri uygulamasına dayanır.

Dayanak toplu iş sözleşmesiyse, hakkın süresi de o sözleşmeye bağlanır. Yargıtay, toplu iş sözleşmesinde gece zammı düzenlemesi bulunmayan döneme ilişkin olarak, işverenin yanlışlıkla yaptığı ödemenin işyeri uygulamasına dönüşmeyeceğini ve gece zammının en son sözleşmenin sona erdiği tarihe kadar hesaplanması gerektiğini belirten bozma kararına uyularak verilen hükmü onamıştır.^[20]

Aşağıdaki örnek, saat ücretinin %10 fazlasıyla gece zammı öngören bir toplu iş sözleşmesi altında aylık farkın nasıl hesaplandığını gösterir. Rakamlar varsayımdır, sözleşmenizdeki oran ve saat tanımı esas alınır.

Sözleşmenin zammı yalnız gece dönemindeki saatlere mi, yoksa gece postası sayılan bütün çalışmaya mı uyguladığı ayrıca okunmalıdır. Gece zammı ile 7,5 saati aşan çalışma için doğan fazla çalışma ücreti birbirinden ayrı alacaklardır, biri ödenmiş diye diğeri düşmez.

Posta düzeni değiştirildiği için ücretten indirim yapılması da yasaktır. Tek postadan iki ya da daha çok postaya geçilmesi ya da üç postalı işyerinde günlük sürenin 7,5 saatin altına çekilmesi, çalışma süresindeki azalma gerekçesiyle ücreti hiçbir şekilde düşüremez.^[21]

İşyerinde Sık Görülen Gece Postası Aykırılıkları

Aşağıdaki tablo, gece postası düzenlenen işyerlerinde en çok karşılaşılan aykırılıkları, dayanağını ve işçinin elinde tutması gereken kaydı bir arada verir.

Kanun’un 104. maddesi gece çalışması alanında yalnız sayılan fiillere idari para cezası bağlar:

• işçiyi m.69’a aykırı olarak gece 7,5 saatten fazla çalıştırmak,
• gece ve gündüz postalarını değiştirmemek,
• çocuk ve genç işçiyi m.73’e ya da o maddede anılan yönetmeliğe aykırı olarak gece çalıştırmak,
• m.76’da belirtilen yönetmelik hükümlerine uymamak.^[22]

Gebe veya emziren çalışanlara ilişkin genel yönetmelik ise 6331 sayılı Kanun’un 30. maddesine dayanır ve bu yönetmeliğe aykırılık m.104 kapsamında anılmaz.^[23]

İdari para cezası işçiye ödeme yapılmasını sağlamaz. Alacak ve tazminat talepleri ayrıca zorunlu arabuluculuk ve dava yoluyla ileri sürülür, 7,5 saat sınırının aşılması ise kendi hesap ve ispat kurallarıyla ayrı bir uyuşmazlık konusudur.

Şikayet öncesinde neyin kontrol edileceği ikinci kartta toplanmıştır.

Gece Postasında Çalışan İşçinin Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular

Gece postasıyla ilgili en çok sorulan beş soru ve kısa cevapları aşağıdadır.

Bu yazıdaki bilgiler genel niteliktedir ve her işyerinin posta düzeni, toplu iş sözleşmesi ve sağlık kayıtları farklı sonuç doğurabilir. Kendi durumunuzda hangi hakkın ve hangi yolun uygulanacağını belgelerinizle birlikte bir avukata danışarak netleştirmeniz yerinde olur.