Hamile İşçinin Çalışma Koşulları: Gece, Ağır İş ve Muayene İzni

Hamile işçinin çalışma koşulları, gebelik işverene belgeyle bildirildiği andan itibaren değişir. İşveren risk değerlendirmesini gebeliğe göre yeniler, işçiyi gece postasından çıkarır, günlük süreyi 7,5 saatte tutar ve kontrol izinlerini ücret kesmeden verir.

Gebelik doktor raporuyla tespit edildikten sonra doğuma kadar gece postası yasaktır ve gebe çalışan günde 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz. Hekim raporuyla hafif işe geçen işçinin ücretinde indirim yapılamaz, uygun iş yoksa işçi ancak kendi isteğiyle ücretsiz izne ayrılır. Periyodik kontroller için gereken süre kadar ücretli izin verilir; ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır.

Yükümlülüklerin Başladığı An: Bildirim ve Belge

Yönetmeliğe göre gebe çalışan, herhangi bir sağlık kuruluşundan aldığı belgeyle gebeliğini işverene bildiren çalışandır.^[1] Koruma düzeni bu bildirime bağlandığı için sözlü haber, ileride ispat sorunu çıkarabilir.

Yönetmelik, 6331 sayılı Kanun kapsamındaki işyerlerinde çalışan kadınlara uygulanır ve çalışanın kendi özel mevzuatı varsa önce o mevzuat dikkate alınır.^[2] İş Kanunu’nun 74. maddesi ise iş sözleşmesiyle çalışan her işçiye uygulanır.^[3]

Risk Değerlendirmesi ve Önlem Sırası

İşveren, gebe çalışan için tehlikeli sayılan şu unsurları değerlendirir ve sonuca göre yönetmelik ekindeki önlemleri alır:^[4]

• kimyasal etkenler,
• fiziksel etkenler,
• biyolojik etkenler,
• çalışma süreçleri.

Değerlendirmede çalışanı kişisel olarak etkileyen psikososyal ve tıbbi faktörler de hesaba katılır, sonuçlar ise çalışana bildirilir.^[5]

Bu nedenle "ağır işlerde çalışma yasağı" tek bir iş listesine bağlı değildir. Aynı depo işi bir gebede risk yaratırken diğerinde yaratmayabilir, karar işyerindeki maruziyetin şekline, düzeyine ve süresine göre verilir.

Risk çıkarsa uyarlama ve aktarma sırasını Yönetmelik m.7/1-2 belirler. Hafif iş (rapora bağlı) ve ücretsiz izin ise m.7/3 ile İş Kanunu m.74/5’teki ayrı hükümlerdir; tablo bunların okunabilirlik için yorumla sıralanmış özetidir. Annelere tanınan hakların genel çerçevesi için çalışan annenin hakları de bilinmelidir.

Risk değerlendirmesini hiç yapmayan işverene 6331 sayılı Kanun’un 26. maddesi idari para cezası öngörür.^[6]

Gece Çalışması Yasağı ve Günlük 7,5 Saat Sınırı

Çalışma hayatında gece, en geç 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar süren ve en çok 11 saat tutan dönemdir.^[7] Gebelik doktor raporuyla tespit edildikten sonra doğuma kadar bu dönemdeki posta çalışması kadın çalışan için yasaktır ve çalışma düzeni gündüz postasına rastlayacak biçimde kurulur.^[8]

Gebe veya emziren yönetmeliği aynı konuyu "gece çalışmaya zorlanamaz" diye yazıyor.^[9] İki metnin lafzı farklı olduğundan, gebe işçinin kendi isteğiyle gece çalışıp çalışamayacağı yargıda netleşmiş bir konu değil. İşverenin güvenli yolu, rapor tarihinden itibaren işçiyi gece postasına hiç yazmamaktır.

Gün içindeki sınır ayrıdır: gebe çalışan günde 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz.^[10] Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmadığından^[11] 08.30-17.30 arası çalışan bir kadın, bir saat öğle arasıyla 8 saat çalışmış olur. Gebelikte bitiş saati 17.00’ye çekilmeli, fazla mesai ise hiç yazılmamalıdır.

Yönetmelik bu kısalmanın ücrete etkisi konusunda hüküm içermiyor. Ücretin düşürülmesi iş sözleşmesinin esaslı değişikliği anlamına geleceğinden, işçinin yazılı onayı olmadan yapılmamalıdır.^[12]

Bundan ayrı olarak, işçileri gece çalışma süresi olan 7,5 saatten (İş Kanunu m.69/3) fazla çalıştıran işverene 104. madde idari para cezası öngörür. Bu ceza genel gece çalışma süresine ilişkindir, gebenin günlük 7,5 saatlik sınırının aşılmasına değil; iki sınır birbirine karıştırılmamalıdır.^[13]

Hekim Raporuyla Hafif İş ve Ücretin Korunması

Hekim raporuyla gerekli görüldüğünde gebe işçi sağlığına uygun daha hafif işlerde çalıştırılır ve ücretinde indirim yapılamaz.^[14] Raporu hangi hekimin düzenleyeceğini ne kanun ne yönetmelik belirliyor. Mevzuatta yer almayan bir uygulama notu olarak, genellikle kadın doğum hekiminin raporu işyeri hekimine ibraz edilerek süreç başlatılır.

Yönetmelik bu halde "Bu halde çalışanın ücretinde bir kesinti yapılmaz" der; kanun da ücrette indirim yapılamayacağını söyler. Mevzuat yalnız ücret kesintisini ve indirimini yasaklar. Yorum olarak, hafif işe geçişin prim dahil ücret kaleminde kayıp, yeni unvan ya da vardiya nedeniyle işçi aleyhine bir sonuç doğurmaması gerekir.

İşçi başka işe aktarılamıyorsa isteği halinde ücretsiz izinli sayılır ve bu süre yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmaz.^[15] Düzenleme işçinin talebine dayandığından, işverenin kendiliğinden ücretsiz izin dayatması yönetmeliğin sistemine uymuyor.

Periyodik Kontrol İzni

Hamilelik süresince kadın işçiye periyodik kontroller için ücretli izin verilir.^[16] Kanun izin süresini ya da yıllık gün sayısını belirlemiyor, gerçekten gereken süre kadar izin verilmesi gerekir.

İzin ücretli olduğundan maaştan kesinti yapılamaz, kanunda yıllık izinden mahsup edileceğine dair bir hüküm de yok. Doğumdan sonra kullanılacak süt izninde de delil mantığı aynıdır. Randevu çıktısı ya da hastane çıkış belgesi saklanırsa, ileride "devamsızlık" savunmasına karşı elinizde delil olur.

İhlalde Başvuru Yolları

Önce rapor ve talebi yazılı olarak işverene iletmek, ardından yanıt gelmezse aşağıdaki yollardan birine geçmek yerinde olur.

Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır ve dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.^[17] Gebelik nedeniyle ayrımcılık yapıldığı sabitse işçi dört aya kadar ücreti tutarında tazminat isteyebilir, işçi ihlalin ihtimalini güçlü biçimde gösterdiğinde ise ihlalin bulunmadığını ispat yükü işverene geçer.^[18]

Ücret eksik ödeniyorsa işçi iş sözleşmesini haklı nedenle feshetmeyi de düşünebilir, ancak fesih hakkı olayı öğrendiği günden itibaren altı iş günü içinde kullanılır.^[19] Fesih, kıdem ve işe iade sonuçları bu yazının konusu olmadığından dosyaya göre ayrıca değerlendirilir.

İşyerinde Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki tablo, gebelikte çalışma düzeninde en sık görülen hataları ve doğrusunu karşılaştırıyor.

Gebe İşçinin Çalışma Koşulları Hakkında Sık Sorulan Sorular

Gebelikte çalışma düzenine ilişkin en çok sorulan sorular aşağıda.

Bu yazıdaki bilgiler genel niteliktedir. Çalışma düzeninizin gebelik raporunuza uygun olup olmadığını belgeleriniz üzerinden bir avukatla birlikte gözden geçirin.