Yaka Etiketi İşçi Davasında Ne İşe Yarar?

Beyaz yaka ve mavi yaka ifadeleri iş yerinde sık geçer, ama mahkeme bu etiketlerle bağlı değildir. Dava dosyasında ağırlık çoğunlukla çalışanın sıfatına, fiilen yaptığı işe, tuttuğu kayıtlara ve yetkisine verilir.

İşçi sıfatı iş sözleşmesine dayanarak çalışmaktan doğar, işin masa başında ya da atölyede yapılması sonucu değiştirmez. Haftalık 45 saati aşan çalışma her fazla saat için yüzde elli zamlı ödenir ve bu hak etiketten bağımsızdır; işe iade için ise işyeri büyüklüğü, kıdem ve sözleşme türü, vekil istisnasında da işe alma-çıkarma yetkisi aranır. Etiket değişikliği çalışma koşullarını esaslı biçimde değiştiriyorsa yazılı bildirim gerekir ve işçi altı iş günü içinde yazılı kabul etmezse değişiklik onu bağlamaz.

Kanunda Etiket Yok, İşçi Sıfatı Var

4857 sayılı İş Kanunu, bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişiye işçi der. Tanım, işin masa başında ya da atölyede yapılmasına bakmaz.^[1]

Eşit davranma ilkesini düzenleyen madde ayrım sebepleri arasında dil, ırk, renk, cinsiyet, din gibi nedenleri sayar ve “benzeri sebepler” ifadesiyle listeyi açık bırakır. Listedeki “renk” ibaresi ten rengini ifade eder, çalışanın yaka rengiyle ilgili değildir. Yaka renginin “benzeri sebepler” kapsamına girip girmeyeceği ise somut olaya göre ayrıca değerlendirilir.^[2]

Etiketin yazıldığı yerler genellikle ilan metni, organizasyon şeması ya da bordro grubudur. Bunlar delil olabilir, ama hak doğuran belge sayılmaz.

Dava Sonucunu Belirleyen Sorular

Aşağıdaki tablo, işçilik uyuşmazlıklarında hakimin sorduğu temel soruları ve etiketin bu sorulardaki yerini gösteriyor.

Tablodaki beşinci satır, davanın gerçek ağırlık merkezidir. İspat yükü, iddia edilen vakıadan lehine hak çıkaran tarafa aittir.^[3]

Fazla Çalışmada Kayıt Konuşur

Fazla çalışma, haftalık 45 saati aşan çalışmadır ve her fazla saat için normal saat ücreti yüzde elli artırılarak ödenir.^[4] Denkleştirme esasının uygulandığı hallerde haftalık ortalama süre normal haftalık süreyi aşmadıkça, bazı haftalarda 45 saati aşan çalışma fazla çalışma sayılmaz.^[5] Ofiste çalıştığı için “beyaz yaka” sayılan bir işçi de bu hükme tabidir.

Sorun hakkın varlığında değil, ispatında çıkar. Bir şantiyede kontrol amiri ve teknik koordinatör olarak çalışan davacının dosyasında ilk derece mahkemesi şunları saptadı: işveren imzalı ve hesaplamaya elverişli bir puantaj sunmamıştı, davacının sunduğu günlük şantiye raporları ise giriş ve çıkış saatini göstermiyordu.^[6]

Mahkeme eksikliği tanık beyanıyla tamamladı ve yalnızca tanığın görgüsüne dayanan 01.11.2018-08.02.2020 dönemini esas alarak haftalık üç saatlik fazla çalışmaya hükmetti. Tanığın bilgisi olmayan dönemlere ve tatil çalışmasına değer vermedi, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi de temyiz itirazlarını yerinde görmeyerek kararı onadı.

Dosyadan çıkan pratik sonuç şudur: etiket değil saat gösteren kayıt hesabı kurar. Kayıt yoksa hak, tanığın gördüğü kadarıyla sınırlı kalabilir.

Yöneticilik Etiketten Değil Yetkiden Anlaşılır

4857 sayılı Kanun’un fazla çalışma maddesinde yöneticiye özgü bir istisna yazılı değildir. Üst düzey yöneticinin fazla çalışma ücreti isteyememesi kanun metninden değil, uygulamada kabul edilen bir yaklaşımdan gelir ve gerekçe olarak çalışma saatlerini kendisinin belirleyebilmesi gösterilir.

Bu yüzden unvan tek başına sonuç vermez. Aynı işi yapanlar arasındaki ücret farkı ise işverenin eşit davranma borcu kapsamında ayrıca tartışılır. Aşağıdaki iki dosyada ilk derece mahkemelerinin aynı ölçütü farklı uyguladığı görülüyor.

İkinci dosyada ilk derece mahkemesi, davacının üst düzey yönetici olup kendi mesaisini belirleyebildiği gerekçesiyle fazla çalışma talebini reddetmişti. Yargıtay davacının temyiz itirazlarını toplu olarak yerinde görmedi, fazla çalışma ret gerekçesine ayrıca değinmedi ve kararı yalnızca holdinge yönelen husumet nedeniyle bozdu.^[7]

Uyuşmazlıkta ağırlık genellikle “müdür” ya da “direktör” yazısına değil, kimin talimat verdiğine ve çalışma düzenini kimin belirlediğine verilir.

İş Güvencesinde Yetki Ölçüsü

İşe iade hükümlerinin ön şartı, otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerinde en az altı aylık kıdemi olan işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesinin feshedilmesidir. Bu şart etikete değil işyeri büyüklüğüne, kıdeme ve sözleşme türüne bağlıdır.^[8]

İşletmenin bütününü yöneten işveren vekilleri ve yardımcıları ile işyerinin bütününü yöneten ve işe alma-çıkarma yetkisi bulunan vekiller hakkında 18, 19 ve 21. maddeler ile 25. maddenin son fıkrası uygulanmaz.^[9] Fıkrada ölçü, yaka rengi ya da unvan değil, vekilin yönettiği alan ve işyerinin bütünü için işe alma-çıkarma yetkisidir.

İşyeri Düzeni ve Etiket Değişikliği

Bir çalışanı “mavi yakadan beyaz yakaya” almak çoğu zaman görev, ücret biçimi, çalışma saati ve yan haklarda birlikte değişiklik anlamına gelir. Bu noktada etiket değil, çalışma koşulundaki esaslı değişiklik hukuki sonuç doğurur.

İşveren, iş sözleşmesi, personel yönetmeliği ya da işyeri uygulamasıyla oluşan koşullarda esaslı değişikliği ancak yazılı bildirimle yapabilir. Yazılı bildirimle yapılmayan ve işçinin altı işgünü içinde yazılı olarak kabul etmediği değişiklik onu bağlamaz. İşçi kabul etmezse işveren, geçerli bir nedene dayanarak ve bildirim süresine uyarak iş sözleşmesini feshedebilir.^[10]

Servis, yemek ya da vardiya gibi yıllardır uygulanan düzenler de “işyeri uygulaması” sayılabilir. Etiket değişimi bunları kaldırıyorsa değişiklik bildirimi aynı kurala tabi olur, ayrıca değişiklik geçmişe etkili yürürlüğe konulamaz.^[11]

Dosyada Bulunması Gereken Kayıtlar

Etiket yerine dosyayı taşıyan belgeler aşağıdaki sırayla toplanabilir.

1. İş sözleşmesi, görev tanımı ve atama ya da unvan değişikliği yazıları
2. Kart geçişi, vardiya listesi, imzalı puantaj ya da sistem giriş kayıtları
3. Kimin talimat verdiğini gösteren e-posta yazışmaları ve organizasyon şeması
4. Aylık ücret bordroları ve ödeme dekontları
5. Çalışma koşulunu değiştiren yazı ve işçinin yazılı cevabı
6. Görgüye dayalı bilgisi olan iş arkadaşlarının listesi

Altıncı madde ihmal edilir, ama yukarıdaki fazla çalışma dosyası tanığın hangi dönemi gördüğünün kararın kapsamını belirlediğini gösteriyor.

Etiket ve Dava Sonucu Hakkında Sık Sorulan Sorular

Konuyla ilgili en sık gelen sorular aşağıda.

Etiket ne olursa olsun, kendi çalışma düzeninizdeki kayıtlar dava sonucunu belirler. Dosyanıza özgü değerlendirme için bir avukata başvurmanız yerinde olur.