Telafi Çalışmasının Koşulları: Dört Ay, Üç Saat ve Fazla Mesaiye Dönüşme

Telafi çalışması, işyerinde kanunda sayılan bir sebeple çalışılmayan saatlerin, işverenin belirlediği sonraki günlerde geri alınmasıdır. İşveren bu saatleri dört ay içinde, günde en çok üç saat ve günlük toplam on bir saati aşmadan yaptırabilir, tatil günlerinde ise hiç yaptıramaz.^[1]

Bu sınırlar içinde kalan saatler fazla çalışma sayılmaz ve zamlı ücret doğurmaz. Sınırın dışına taşan her saat ise telafi korumasını kaybeder, genel çalışma süresi kurallarına göre değerlendirilir. Toplam telafi saati kaybedilen saati aşamaz, yıllık izin gibi yasal izinler için telafi yaptırılamaz ve kanun telafi için işçinin onayını aramaz.

Telafi Çalışmasının Hukuki Niteliği

Telafi çalışması bir borcun ertelenmiş ifasıdır, ek iş değildir. İşçi, normalde çalışması gereken ama işyerine bağlı ya da kendi isteğinden doğan bir sebeple çalışmadığı süreyi sonradan tamamlar. Kanun bu nedenle telafi saatlerini fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışmanın dışında tutar.^[2]

Telafi, denkleştirmeyle aynı şey değildir. Denkleştirmede taraflar haftalık süreyi önceden farklı dağıtmayı kararlaştırır, telafide ise önce bir çalışma kaybı yaşanır ve sonra bu kayıp geri alınır. Denkleştirme ve 45 saat eşiğinin dava boyutu Haftalık 45 Saat Eşiği, Denkleştirme ve Fazla Çalışma Davası yazısında ayrıca anlatılıyor.

Telafinin bir tavanı daha vardır ki sık gözden kaçar. Kanun, işverene “çalışılmayan süreler için” telafi yetkisi verir, bu yüzden toplam telafi saati kaybedilen saati aşamaz.

Telafiye Konu Olabilen Çalışılmayan Süreler

Kanun telafinin sebeplerini sınırlı biçimde sayar ve yönetmelik bu sebepleri biraz daha açar. Aşağıdaki tablo, uygulamada karşılaşılan durumların telafiye elverip elvermediğini gösteriyor.

Yönetmeliğin tanımı, işçinin talebiyle verilen izni “Kanun, iş sözleşmeleri ve toplu iş sözleşmeleri ile öngörülen yasal izinleri dışında” verilen izinle sınırlar.^[3] Yıllık izin kullanan işçiye bu izni geri ödetmek için telafi yaptırılamaz. İşçinin rica ettiği bir öğleden sonralık izin ise telafi konusu olabilir.

Dört Aylık Sürenin Başlangıcı ve Yönetmelikteki Eski İfade

Telafi süresi, çalışmayı durduran sebebin ortadan kalkıp işyerinin normal çalışmaya döndüğü andan itibaren işlemeye başlar.^[4] İşyeri kapalıyken geçen günler bu süreden yemez.

Kanundaki süre 7226 sayılı Kanunla iki aydan dört aya çıkarıldı ve Cumhurbaşkanına bu süreyi iki katına kadar artırma yetkisi verildi.^[5] Yönetmelik metni ise hala “2 ay” ifadesini taşıyor. Kanun yönetmelikten üstün olduğu için uygulanacak süre dört aydır, ancak işyeri iç yazışmalarında eski iki aylık ifadenin kullanılması süre hesabını değiştirmez.

Dört ay geçtikten sonra yaptırılan çalışma telafi sayılmaz. O saatler, haftalık toplamı 45 saati aşıyorsa fazla çalışma olarak ücretlendirilir.

Günlük Üç Saat ve On Bir Saat Sınırının Birlikte Uygulanması

Günlük üç saatlik telafi tavanı, günlük en çok on bir saatlik çalışma sınırıyla birlikte uygulanır.^[6] Bu iki sınırdan hangisi daha dar ise o gün için o geçerli olur.

• Günde 7,5 saat çalışan işçiye en çok 3 saat telafi yaptırılabilir, toplam 10,5 saat olur.
• Günde 9 saat çalışan işçide tavan 2 saate düşer, çünkü 9 + 3 = 12 saat on bir saati aşar.
• Günde 11 saat çalışan işçiye o gün hiç telafi yaptırılamaz.

Tatil günlerinde telafi yaptırılamaz.^[7] Hafta tatili ile ulusal bayram ve genel tatil günleri bu yasağın kapsamındadır, kanun hafta tatilini günün adıyla belirlemediği için yasak işyerinde hafta tatili olarak belirlenen güne uygulanır.^[8] Cumartesi kanunda tatil günü sayılmaz, bu nedenle hafta tatili Cumartesi olarak belirlenmemiş ve cumartesi çalışılmayan işyerlerinde kanun lafzına göre o güne telafi konabilir, fakat o gün de üç saat tavanı geçerlidir.

Gece postasında çalışan işçide ayrıca yedi buçuk saatlik gece çalışması sınırı vardır, kanun bu sınırın yalnız turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamındaki işlerde işçinin yazılı onayıyla aşılmasına izin verir.^[9] Bu işler dışında kanun telafi için bir istisna tanımadığından, gece postası 7,5 saat olan işçinin aynı geceye telafi saati eklenmesi bu sınırı aşar.

Sınır Aşılınca Fazla Çalışmaya Dönüşen Saatler

Telafi adı altında yaptırılan bir saat, m.64’teki koşullardan birini taşımıyorsa telafi sayılmaz. Kanunun sebep listesine girmeyen bir kayıp için, dört ayı geçmiş bir dönemde, üç saati ya da günlük on bir saati aşan kısımda veya tatil gününde yapılan çalışma bu durumdadır.

Rakamlı bir örnek sınırın nasıl işlediğini gösterir. Haftada beş gün, günde 9 saat çalışılan bir işyeri bayram öncesinde iki iş günü kapatılmış, kaybedilen süre 18 saat olmuştur. Günlük telafi tavanı bu işyerinde 2 saat olduğundan kaybın tamamı ancak en az dokuz iş gününe yayılarak geri alınabilir.

İşveren bunun yerine altı gün boyunca günde 3 saat telafi yaptırırsa her gün 12 saat çalışılmış olur. Birinci haftada beş gün x 12 saat = 60 saat çalışılır, bunun 10 saati geçerli telafidir ve 5 saat 45 saatin üstünde kalır. İkinci haftadaki tek telafi gününden 1 saat daha eklenir, toplam 6 saat fazla çalışma doğar.

Aylık brüt ücreti 40.500 TL olan işçide saat ücreti 40.500 / 225 = 180 TL, yüzde elli zamlı saat ücreti 270 TL’dir. Altı saatlik fazla çalışmanın karşılığı 1.620 TL eder ve geçerli telafi 18 saatin yalnız 12 saati olarak kalır.

Telafiye dönüştürülemeyen saat fazla çalışma niteliği kazanınca işçinin onayı da gündeme gelir. Fazla çalışma için işçinin yazılı onayı aranır, telafi için ise kanunda böyle bir şart yoktur.^[10] Kanuni sınır içinde kalan telafi talimatı işçinin onayına bağlı değildir, ama zorunlu ve olağanüstü haller dışında, sınırı aşan saatler için onayı alınmamış işçi bu saatlerde çalışmakla yükümlü tutulamaz.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, Irak’taki şantiyelerde iklim koşulları gereği yaz aylarında günün belli saatlerinde çalışılmadığını, bu sürenin 17.00-19.00 arasında telafi edildiğini ve bu çalışmaların fazla çalışma sayılamayacağını savunan işverene karşı, haftalık fazla çalışmayı kabul eden ilk derece kararını onadı.

Dosya bozmadan sonra ikinci kez temyize gelmişti ve ilk derece mahkemesi, tanık beyanları ile talimat dosyasındaki beyanlara dayanarak davacının haftalık fazla çalışma yaptığını kabul etmişti. Daire telafi savunmasını ayrı bir gerekçeyle tartışmadı, kararı bozmaya uygun bularak onadı.^[11] Kararda savunmanın neden sonuç vermediğine dair bir tespit yer almadığından, karar telafinin şartları hakkında bir ilke koymaz.

Telafi Saatlerinin Ücreti ve Sözleşmedeki Dahil Kaydı

Kanuni sınır içindeki telafi saati zamsız, normal saat ücretiyle karşılanır. Aylık ücretli işçinin ücreti çalışılmayan günlerde kesilmemişse, telafi saatleri o ücretin karşılığıdır ve ayrıca ödenmez. Ücret kesilmişse telafi edilen her saat normal saat ücretiyle ödenmelidir, aksi halde işçi aynı saat için iki kez kayba uğrar.

Zorunlu nedenle çalışamayan işçiye bekleme süresinde bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödenir.^[12] Bu dönemin sonradan telafi ettirilmesi halinde yarım ücretle kalan kısım ve telafi saatleri bordroda birlikte değerlendirilir, aynı saat hem yarım ücretten düşülüp hem karşılıksız telafi ettirilemez.

Bazı iş sözleşmelerinde telafi ücretlerinin aylık maktu ücrete dahil olduğu yazılır. Yargıtay, fazla çalışma, tatil ve telafi ücretlerinin aylık ücrete dahil olduğunu söyleyen böyle bir maddeye fazla çalışma bakımından yıllık 270 saatle sınırlı değer verdi ve hükmü bu yönden bozdu.^[13] Kanuna uygun telafi zaten fazla çalışma olmadığı için bu madde, asıl önemini telafi sınırları aşıldığında kazanır.

İspat ve Bordro Hatalarının Kontrol Tablosu

İşveren telafiye dayanan bir çalışmada, sebebi ve başlangıç tarihini işçilere açıkça bildirmek zorundadır.^[14] Çalışma sürelerini uygun araçlarla belgeleme yükümlülüğü de işverendedir, bu yüzden telafi savunması yapan işverenin bildirim ve puantaj kaydını sunması gerekir.^[15]

İşçi açısından en değerli belge, telafi duyurusunun bir örneği ile o dönemin giriş-çıkış kaydıdır. Bu iki belge yan yana konduğunda tablodaki hataların çoğu tek bakışta görülür.

Telafi Çalışması Hakkında Sık Sorulan Sorular

Telafi uygulamasında en çok sorulan konular aşağıda kısa cevaplarla toplandı.

Bu yazı telafi çalışmasına ilişkin genel kuralları anlatır ve somut bir uyuşmazlıkta işyerinin kayıtlarına, sözleşmeye ve tarihlere göre farklı sonuç çıkabilir. Telafi saatleriniz için bordro veya puantaj üzerinden hesap yapmadan önce dosyanız için bir avukata danışın.