Part Time Çalışanın Hakları: Ücret, İzin, Kıdem ve Fazla Çalışma

Kısmi süreli (part time) çalışan, haftalık çalışma süresi az diye daha az hakka sahip olmaz. Ücret gibi bölünebilen haklar çalıştığı süreyle orantılı ödenir.^[1] İzin süresi, kıdem süresi ve ihbar öneli ise tam süreli emsal işçiyle aynı esasla belirlenir.^[2]

Ücret, tam süreli emsalin ücretinden çalışılan saatle orantılı hesaplanır; yemek, servis ya da ikramiyeden salt part time olduğu için dışlanan işçi dört aya kadar ücreti tutarında tazminat isteyebilir. Part time çalışana fazla çalışma yaptırılamaz, yine de yaptırılırsa sözleşme saatini aşan ve 45 saate kadar olan kısım yüzde 25, 45 saati aşan kısım yüzde 50 zamlı ödenir. Kıdem tazminatı her tam yıl için son kısmi ücret üzerinden ödenir; ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır.

Kısmi Süreli İş Sözleşmesinin Ölçüsü

Bir sözleşmenin kısmi süreli sayılması için işçinin normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesi gerekir.^[3] Kanun bu ölçüyü yüzdeyle vermez.

Sayısal ölçü kanunda değil, yönetmeliklerde yer alır. Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği, haftalık süresi emsalin üçte ikisinden az belirlenen çalışmayı kısmi süreli sayar,^[4] analık izni sonrası kısmi çalışmaya ilişkin yönetmelik de emsal çalışmanın üçte ikisine kadar yapılan çalışmayı bu kapsamda tanımlar.^[5] Haftalık 45 saatlik bir işyerinde bu sınır 30 saate denk gelir ve uygulamada genel bir yol gösterici olarak da anılır.

Emsal işçi, aynı işyerinde aynı ya da benzer işte tam süreli çalışan kişidir. İşyerinde böyle biri yoksa aynı işkolunda benzer işi yapan tam süreli işçi esas alınır.^[6]

Tam Süreli Emsalle Eşit İşlem Hakkı

İşveren, haklı kılan bir neden olmadıkça part time işçiye salt sözleşmesi kısmi olduğu için farklı işlem yapamaz.^[7] Şu konularda dışlama bu yasağa girer:

• yemek,
• servis,
• prim,
• eğitim,
• terfi.

Yasak toplu iş sözleşmesine de uzanır. Kapatılan Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, part time çalışanları toplu sözleşmedeki yardımların dışında tutan hükmü, işveren haklı bir neden ispatlayamadığı için geçersiz saymış ve işçinin bu yardımlardan çalışma süresiyle orantılı yararlanacağını kabul ederek yerel kararı bozmuştur. Bozmaya uyularak kurulan hükmü inceleyen Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, yalnız yargılama giderine ilişkin bentleri düzelterek kararı onamıştır.^[8]

Eşit davranma borcuna aykırılıkta işçi, yoksun bırakıldığı haklarla birlikte dört aya kadar ücreti tutarında tazminat isteyebilir.^[9]

Ücret ve Parasal Hakların Orantılanması

Part time işçinin ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatleri, tam süreli emsale göre çalıştığı süreyle orantılı ödenir.^[10] İkramiye, yakacak yardımı ya da yol parası gibi kalemler bu kurala girer. Orantı tam süreli emsalin ücretinden kurulur, asgari ücret yalnız alt sınırdır ve işçiye çalıştığı süreye düşen asgari ücret tutarından az ödenemez.^[11]

Somut bir örnek hesabı netleştirir. Tam süreli emsalin brüt ücreti 45 saat için 45.000 TL ise haftada 27 saat çalışan işçinin orantılı ücreti 27/45 oranıyla 27.000 TL olur. Bu işçinin aylık çalışma saati 135 (tam süreli 225 saatin 27/45’i), saat ücreti de 200 TL’dir.

Yıllık İzin, Kıdem ve İhbar Hakkının Süresi

Süreye bağlı haklarda orantı yapılmaz, yalnız parasal karşılık düşük ücret üzerinden hesaplanır. Haftanın birkaç günü çalışmak ya da her gün birkaç saat çalışmak, süre bakımından sonucu değiştirmez. Ücretin alt sınırı sorusu ise asgari ücretin hukuki niteliği çerçevesinde ayrıca tartışılır.

Yıllık Ücretli İzin

Bir yılını dolduran part time işçi, tam süreli işçi gibi izin hakkı kazanır ve izin süresi bakımından farklı işleme tabi tutulamaz.^[12] Hizmeti beş yıla kadar olan işçi en az 14 gün izin alır.^[13]

İzin, bir sonraki yılın izin süresine denk gelen kısmi iş günlerinde çalışmayarak kullanılır. İzin ücreti olarak, izin dönemine rastlayan ve normalde çalışılacak sürelerin ücreti ödenir.^[14]

Kıdem ve İhbar Tazminatı

Kıdem tazminatı, işe başlama tarihinden itibaren hizmet sözleşmesinin devamı süresince her geçen tam yıl için 30 günlük ücret tutarında ödenir, haftada kaç gün çalışıldığı bu süreyi kısaltmaz.^[15] Hesap son ücret, yani kısmi çalışma karşılığı alınan ücret üzerinden yapılır.^[16] İhbar öneli de iş ilişkisinin başladığı tarihle fesih tarihi arasındaki toplam süreye göre 2, 4, 6 ya da 8 hafta olarak belirlenir.^[17]

Yukarıdaki işçi 6 yıl 3 ay çalıştıysa kıdem tazminatı 27.000 × 6,25 hesabıyla 168.750 TL, ihbar tazminatı ise 8 haftalık önel için 56 günlük ücret olarak 50.400 TL eder. İkisi de brüt tutardır ve yan ödemeler varsa kıdem ve ihbar hesabına eklenir. Tam süreli çalışırken part time düzene geçmek isteyen işçinin talebi reddedilirse izlenecek yol kısmi süreli çalışmaya geçiş talebi yazısında anlatılıyor.

Part Time Çalışanda Fazla Çalışma Yasağı

Kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışan işçiye ne fazla çalışma ne de fazla sürelerle çalışma yaptırılamaz.^[18] Bu yasak çoğu zaman gözden kaçar ve konu yalnız işçinin yazılı onayına bağlanır, oysa yönetmelik part time işçiyi gebe ve 18 yaşından küçük işçilerle aynı listede sayar.

Yasak, işçinin fiilen fazla çalıştığı durumda alacağını ortadan kaldırmaz. Kanun, 45 saatin altında belirlenen sözleşme süresini aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmayı fazla sürelerle çalışma sayar ve her saatini yüzde 25 zamlı öder.^[19] Haftalık 45 saati aşan kısım ise fazla çalışmadır ve yüzde 50 zamla ödenir.^[20]

Örnekteki 27 saatlik işçi bir hafta 48 saat çalıştırılırsa 18 saat için 250 TL’den 4.500 TL, 3 saat için 300 TL’den 900 TL, toplam 5.400 TL ek ücret doğar. İşçi isterse zamlı ücret yerine her fazla sürelerle saat için 1 saat 15 dakika serbest zaman kullanabilir.^[21]

Sözleşmede 25 saat yazıp her hafta 40 saat çalıştırmak ayrı bir soruyu gündeme getirir. Sözleşme gerçekten kısmi süreli midir?

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, kayıtlarda altı yıl kısmi süreli görünen bir aşçının çalışmasının tam süreli olup olmadığını alacak davasında çözülecek bir ön sorun saymış, ayrıca tespit hükmü kurulmasını ve bunun için vekalet ücretine hükmedilmesini hatalı bulmuştur. Gerekçeye göre iş sözleşmesi dava tarihinden önce sona eren işçi alacakla birlikte tespit istediğinde, ayrı bir tespit davasında güncel hukuki yarar yoktur.^[22]

İş ilişkisi sona ermiş ve fiilen tam süre çalışmış işçi bu yüzden tam süreli ücret farkını, ayrı bir tespit davası açmadan doğrudan alacak davasında ister.

Prim Günü ve Sigorta Boşlukları

Saat ücretiyle çalışan part time işçinin aylık prim günü, ay içinde çalıştığı toplam saatin 7,5 saate bölünmesiyle bulunur, 7,5 saatin altındaki kalan bir güne tamamlanır.^[23] Ayda 135 saat çalışan işçi için bu 18 gün eder.

Eksik kalan günler emeklilik hesabında boşluk bırakır. İşçi, 13.02.2011’den sonra kısmi süreli çalıştığı aylara ait eksik süreleri borçlanarak bu boşluğu kapatabilir.^[24] Ayda sekiz gün ve daha az çalışanlarda eksik günlerin genel sağlık sigortası primi 30 güne tamamlanır.^[25]

Tam Süreliye Geçiş İsteği ve Açık Yer Duyurusu

Kısmi süreliden tam süreliye geçme isteği, niteliğe uygun açık yer bulunduğunda işverence dikkate alınır ve boş yerler zamanında duyurulur.^[26] Bu hüküm bir öncelik hakkı ya da zorunlu kabul öngörmez, işverene değerlendirme ve duyuru borcu yükler.

İsteğin yazılı verilmesi ispat için yararlıdır. Duyurusu yapılmadan dışarıdan tam süreli işçi alınması ya da isteğin hiç değerlendirilmemesi, eşit davranma tartışmasında delil olarak değerlendirilebilir.

Doğum ve evlat edinme sonrası kısmi çalışmadan tam zamana dönüşte ise kanun, işverene en az bir ay önce yazılı bildirim şartı arar.^[27] Tam süreden kısmi süreye geçme talebi ve ret halindeki yollar ayrı bir yazının konusudur.

Part Time Hak İhlali Kontrol Tablosu

Aşağıdaki tablo, bordro ve sözleşmeyle yan yana okunduğunda hangi hakkın eksik kaldığını gösterir. Her satırda işçinin elindeki belge ve istenecek kalem birlikte verilmiştir.

Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır ve işçilik alacağı davasından önce arabulucuya başvurmak zorunludur.^[28] Hizmet tespiti istemi ise bu fıkrada sayılan alacak, tazminat ve işe iade davaları arasında yer almaz.

Part Time Çalışan Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular

Kısmi süreli çalışanların en çok sorduğu konular şunlar.

Bu yazı kısmi süreli çalışmaya dair genel bir çerçeve sunar. Sözleşmenizdeki saat, bordronuz ve fiili çalışma düzeniniz farklı sonuç doğurabileceğinden somut durumunuz için bir avukata danışın.