Fazla Mesai Onayından Dönme Dilekçesi: Yönetmelik m.9 ve Dava Yolu

Fazla mesai onayından dönme dilekçesi, işçinin daha önce verdiği yazılı fazla çalışma onayını otuz gün sonra hüküm doğuracak biçimde sona erdiren tek taraflı bir bildirimdir. Hukuki sonucunu işverenin kabulüne bağlı olmadan doğurur. Asıl uyuşmazlık çoğu zaman dilekçeden sonra, işveren mesai istemeye devam ettiğinde ya da işçiyi çıkardığında başlar.

Fazla çalışma onayı yazılı alınır ve geri alma bildirimi işverene ulaştığı tarihten itibaren otuz gün sonra sonuç doğurur; bu süre dolduktan sonra işçi zorunlu neden dışındaki mesai talebini reddedebilir. Onaydan dönmek, işverenin zorunlu nedenlerle ve olağanüstü hallerde fazla çalışma yaptırma yetkisini kaldırmaz; fiilen çalıştırılan saatlerin zamlı ücreti onay bulunmasa da doğar ve beş yıllık zamanaşımına tabidir.

Onay Kuralının Kanun ve Yönetmelikteki Yeri

İş Kanunu fazla saatlerle çalışmayı işçinin onayına bağlar, fakat onayın nasıl alınacağını ve nasıl geri alınacağını düzenlemez.^[1] Kanun bu ayrıntıyı maddenin son fıkrasıyla yönetmeliğe bırakmıştır.

Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği onayın yazılı olmasını ister. 25 Ağustos 2017 değişikliğinden bu yana onay iş sözleşmesi kurulurken ya da ihtiyaç doğduğunda alınır ve özlük dosyasında saklanır. Fazla çalışma yapmak istemeyen işçi onayını otuz gün önceden yazılı bildirimle geri alabilir.^[2]

Geri alma hakkı bu nedenle kanunda değil yönetmelikte yer alır. Kanun düzeyinde benzer bir hüküm yalnız turizm belgeli konaklama tesislerinde hafta tatilinin hak kazanılan günü takip eden dört gün içinde kullandırılmasına verilen onay için vardır, orada da süre otuz gündür.^[3]

Onay almadan fazla çalışma yaptıran işverene, durumdaki her işçi için idari para cezası verilir.^[4] Ceza, işçinin zamlı ücret alacağını ortadan kaldırmaz.

Onayın Aranmadığı Çalışmalar ve Zorunlu Neden Savunması

Geri alma bildirimi, işverenin zorunlu nedenlerle ve olağanüstü hallerde fazla çalışma yaptırma yetkisini kaldırmaz.^[5] Davada işveren bu yüzden sık sık “arıza vardı, iş acildi” savunmasına başvurur.

Kanun bu yetkiyi dar çizer. Zorunlu nedenle fazla çalışma bir arıza, arıza ihtimali, makine ve araç için acele iş ya da zorlayıcı sebep halinde ve yalnız işyerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak koşuluyla yapılabilir, ardından işçiye uygun dinlenme verilir. Sipariş yoğunluğu, eksik personel ya da her ay tekrar eden kapanış dönemi bu tanıma girmez.

Savunmayı ileri süren taraf işverendir, arızanın tarihini ve kapsamını gösteren bakım kaydı, servis formu ya da iş emri sunması beklenir. Zorunlu nedenle yapılan çalışma da yüzde elli zamlı ücrete tabidir.^[6]

Geri Alma Bildiriminin Hukuki Niteliği

Geri alma, karşı tarafa ulaşmakla sonuç doğuran ve kabul gerektirmeyen bir irade beyanıdır. Bu yüzden ispat edilmesi gereken olgu, bildirimin işverene ulaştığı tarihtir, dilekçenin yazıldığı gün değil.

Otuz günlük sürede eski onay yürürlükte kalır. Bu dönemde verilen fazla mesai talebini karşılıksız bırakmanın işçi aleyhine sonuç doğurup doğurmayacağı tartışmalıdır.

İşe girişte imzalatılan “onayımı geri almayacağım” kaydının yönetmeliğin tanıdığı hakkı kaldırıp kaldıramayacağı tartışmalıdır. Yönetmelik geri almayı herhangi bir kabule ya da gerekçeye bağlamamıştır.

Dilekçe Örneği: Onaydan Dönme ve Haklarını Saklı Tutma

Aşağıdaki metin, ileride açılabilecek bir davada delil değeri taşıyacak biçimde hazırlanmıştır. Onayın tarihine ve belgesine atıf yapar, geçmiş alacakları saklı tutar ve bildirimin sonuç doğuracağı günü açıkça yazar.

Teslim yolu delil değerini belirler. Elden teslimde tarihli alındı imzası, aksi halde noter ihtarnamesi ya da iadeli taahhütlü posta tercih edilir. Kayıtlı elektronik postayla bildirim yönetmelikte ayrıca düzenlenmediği için, işyerinde bu yol önceden kabul edilmemişse noter ya da posta daha güvenli kalır.

Süre Dolduktan Sonra Fazla Çalışma İstenmesi

Otuz gün geçtikten sonra işçi zorunlu neden dışındaki mesai talebini reddedebilir ve bu ret iş görme borcunun ihlali sayılmaz. Fiilen çalıştırıldığı saatlerin zamlı ücreti onay bulunmasa da doğar.

Talep baskıya dönüşür ya da çalıştırılan saatlerin ücreti ödenmezse işçinin derhal fesih hakkı gündeme gelir. Ücretin kanuna veya sözleşmeye uygun ödenmemesi ile çalışma şartlarının uygulanmaması ayrı haklı fesih bentleridir.^[7] Ücret ödendiği halde onaysız çalıştırma sürüyorsa feshin (f) bendine dayanıp dayanamayacağını mahkeme somut olaya göre değerlendirir.

Kanun, ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hallere dayanan feshi öğrenmeden itibaren altı iş günü ve her halde bir yıl içinde kullanılmaya bağlar.^[8] Yargıtay ise haklı fesih nedeni devam ettiği sürece bu sürenin işlemediğini, ücreti ödenmeyen işçinin ödeme yapılmadığı sürece haklı nedenle fesih yapabileceğini belirtmiştir.^[9]

Ücret ödendiği halde onaysız çalıştırmaya dayanan fesihte sürenin nasıl işleyeceği bu kadar açık değildir. Güvenli yol, son talep ya da son ücretsiz mesai tarihinden itibaren altı iş günü içinde yazılı fesih bildirimi vermektir.

Fesih bildiriminde bütün sebepleri birlikte saymak önem taşır.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin onadığı bir dosyada işçinin ihtarnamesi hem fazla çalışma hem hafta tatili ücretini kapsıyordu. Fazla çalışma ücrete dahil sayılıp bu kalem düşünce, kayıtlarla ispatlanan hafta tatili alacağı tek başına haklı feshi ve kıdem tazminatını ayakta tuttu.^[10]

Aynı dosyada bölge adliye mahkemesi, fazla çalışmanın ücrete dahil edildiği sözleşmede onayın her yıl yenilenmesine gerek olmadığını belirtti. Daire bu konuda ayrı gerekçe yazmadan, temyiz sebeplerini bozma gerektirecek nitelikte görmeyerek kararı onadı.

Bizim değerlendirmemize göre ücrete dahil kaydı ile onay farklı işlev görür ve onaydan dönmek, ücrete dahil kaydını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Bu sonuç karardan değil, iki kurumun ayrı düzenlenmesinden çıkar.

Onaydan Dönen İşçinin İşverence Çıkarılması

İşverenler bu durumda feshi çoğunlukla “görevi yapmamakta ısrar” bendine dayandırır.^[11] Bu bent görevin işçiye hatırlatılmasını ve işçinin buna rağmen ısrar etmesini arar. Otuz gün dolduktan sonraki fazla mesai ise işçinin ödevli olduğu bir görev değildir.

Israr savunmasının ispat yükü işverendedir.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, görevlendirmeyi kabul etmeyen işçinin disiplin kurulu kararıyla çıkarıldığı bir dosyada uyarı ve ısrar olgusunun usule uygun belgeyle ispatlanamadığını kabul eden bölge adliye kararını düzelterek onadı, işçi kıdem ve ihbar tazminatını aldı.^[12] Onaydan dönme dosyalarında da tarihli hatırlatma yazısı ve tutanak bulunmadan bu savunmanın tutması güçtür.

İş güvencesi kapsamındaki işçi, otuz veya daha fazla işçi çalışan işyerinde en az altı aylık kıdemle, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde işe iade için arabulucuya başvurur.^[13] Kapsam dışındaki işçi kıdem, ihbar ve şartları varsa kötüniyet tazminatı ister, bu taleplerde de dava öncesi arabuluculuk zorunludur.^[14]

Dava Dosyasında İspat Dağılımı

Onaydan dönme uyuşmazlığında her olgu farklı tarafın sırtındadır. Aşağıdaki tablo davada ileri sürülen başlıca iddiaları ispat yüküyle eşleştiriyor.

Dava Öncesi Sık Yapılan Hatalar

Dosyaların önemli kısmı hukuki kuraldan değil usul hatasından kaybediliyor. En sık görülenler şunlar:

• Onayı sözlü ya da WhatsApp mesajıyla geri alıp yazılı ve ispatlanabilir bildirim vermemek
• Otuz gün dolmadan, eski onay yürürlükteyken mesaiyi bırakmak
• Fesih bildiriminde yalnız fazla mesai talebini sebep gösterip ödenmeyen diğer alacakları yazmamak
• Altı iş günlük fesih süresini kaçırmak ve haklı feshi istifaya dönüştürmek
• Arabuluculuk başvurusunda fazla çalışma, hafta tatili ve tazminat kalemlerini ayrı ayrı göstermemek

Fazla çalışma ücreti alacağı beş yıllık zamanaşımına tabidir ve süre arabuluculuk sürecinde durur.^[15]

Fazla Mesai Onayından Dönme Hakkında Sık Sorulan Sorular

Onaydan dönme sonrasında en çok tartışılan sorular aşağıda.

Buradaki bilgiler yönetmelik metnine ve yayımlanmış kararlara dayanan genel bir çerçevedir. Fesih tarihi, işyerindeki kayıtlar ve sözleşme hükümleri sonucu değiştirebildiği için somut dosyanızı bir avukatla birlikte değerlendirmeniz yararlı olur.