Emekli Çalışanın Dava Yolları: Hizmet Tespiti, İşe İade, Kıdem

Emekli aylığı alırken çalışan işçi haklarını üç farklı davayla arayabilir: bildirilmeyen çalışması için hizmet tespiti, emekli olduğu gerekçesiyle çıkarılmışsa işe iade, ödenmeyen kıdem ve ihbar tazminatı için alacak davası. Hangisinin açılacağı, işverenin ne yaptığına ve sigortalılığın hangi tarihte başladığına bağlıdır.

Aylık alırken çalışmanın sigorta rejimi ilk giriş tarihine göre değişir: kanunun yürürlüğünden sonra ilk kez sigortalı olanın aylığı hizmet akdiyle çalışmaya başlayınca kesilir, daha önce sigortalı olan ise destek primiyle çalışır. Emekli olduğu gerekçesiyle yapılan fesih kanunda yazılı bir sebep değildir; işe iade için fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulur, kıdem ve ihbar alacağında zamanaşımı beş yıldır. İş kazası tazminatında ise arabulucuya gitmeden doğrudan iş mahkemesinde dava açılır.

Emekli İşçinin Başvurabileceği Dava Türleri

Emekli olmak, iş sözleşmesinden doğan hakları ortadan kaldırmaz. Değişen şey sigorta tarafıdır ve bu fark davanın kurgusunu etkiler.

İki dava aynı dosyada da yürüyebilir. Çalışması hiç bildirilmemiş bir işçi önce hizmet tespitini, sonra tespit edilen sürelere dayalı alacaklarını isteyebilir.

Süreler tebliğ ya da çalışma yılının sonu gibi farklı olaylardan başlar. Dosyada en erken dolacak olanı bulup önce onu işleme koymak gerekir.

Aylık Alırken Çalışmanın Sigorta Rejimi

Hizmet tespiti davasının nasıl kurulacağı, işçinin sigortalılığa ilk girdiği tarihe göre değişir. Bu tarih 5510 sayılı Kanun’un yürürlüğe girdiği 1 Ekim 2008’den önce ya da sonra olabilir.

Yürürlük tarihinden sonra ilk defa sigortalı olanların, 4/1-a kapsamında (hizmet akdiyle) çalışmaları halinde aylığı, çalışmaya başladıkları tarihi takip eden ödeme döneminde kesilir ve bu süre için tüm sigorta kollarına prim alınır.^[5] Daha önce sigortalı olanlar için eski kanunun destek primi sistemi sürer. Bu işçilere yalnız iş kazası ve meslek hastalığı sigortası hükümleri uygulanır.^[6]

Hangi rejimin geçerli olduğunu tahsis dosyası ve hizmet dökümü gösterir. Bu iki belge dava açılmadan önce temin edilmelidir.

Bildirilmeyen Çalışma İçin Hizmet Tespiti Davası

Emekli olduktan sonra sigortasız çalıştırılan işçinin açacağı dava, iş mahkemesinde işverene karşı görülür ve Kurum davaya fer’i müdahil olarak katılır. Davanın dayanağı 5510 sayılı Kanun’un 86. maddesinin dokuzuncu fıkrasıdır ve çalışmanın ilam ile ispatı istenir.

Yargıtay 10. Hukuk Dairesi bu dosyalarda dilekçedeki talebin açık olmasını arıyor.

Davacı 2013’ten beri aylık alıyor ve 2018-2019 yıllarında bir şirkette çalışıyordu. İlk derece mahkemesi 490 günlük çalışmayı tespit etmiş, bölge adliye mahkemesi istinaf başvurularını esastan reddetmişti.

Yargıtay bozdu. Daire, davacının destek primine tabi çalışma hakkının sabit olduğunu ancak talebin yaşlılık aylığı kesilerek tüm sigorta kollarına tabi çalışmanın mı yoksa destek primine tabi çalışmanın mı tespiti olduğunun açıklattırılması gerektiğini yazdı.^[7]

Aynı daire 2024’te benzer bir dosyada da aynı yolu izledi. Davacı 1997’den beri aylık alıyordu ve işveren emekli birinin çalışmasının hayatın olağan akışına aykırı olduğunu savunmuştu. Yargıtay bozma kararında tahsis dosyasının getirtilmesini ve talebin netleştirilmesini istedi.^[8]

Bu iki bozma kararı dilekçe yazarken şunu öğretir: talep cümlesinde dönem, işyeri ve hangi rejim altında tespit istendiği yazılmalıdır. Aşağıdaki örnek iskelettir.

Davacının [işyeri unvanı] işyerinde [başlangıç] ile [bitiş] tarihleri arasında hizmet akdine dayalı olarak [görev] olarak çalıştığının, aylığının [kesilmeden destek primine tabi / kesilerek tüm sigorta kollarına tabi] bu çalışmanın tespitine karar verilmesini talep ederim.

Çalışmanın ispatında bordro tanıkları, işyeri kayıtları, işe giriş çıkış yazışmaları ve ücretin ödendiğini gösteren banka dekontları kullanılır. Hizmet tespiti davaları kamu düzenine ilişkin olduğundan mahkeme, tarafların delilleriyle yetinmeyip gerek gördüğünde kendiliğinden araştırma yapabilir. Yargıtay bu ilkeyi emekli davacının dosyasında da yazmıştır.

Emekli Olduğu Gerekçesiyle Yapılan Feshe Karşı İşe İade

İşverenin “aylık alıyorsun, çalışmana gerek yok” demesi, kanunda yazılı bir fesih sebebi değildir. İş güvencesi hükmü işçinin yeterliliği, davranışları ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden doğan geçerli bir sebep arar.^[9]

Bu korumadan yararlanmak için işyerinde en az otuz işçi çalışmalı, işçinin kıdemi altı ayı bulmalı ve sözleşmesi belirsiz süreli olmalıdır. İşletmenin bütününü yöneten işveren vekilleri kapsam dışındadır. Feshin geçerli sebebe dayandığını ispat yükü işverendedir, işçi ise gerçek sebebin başka olduğunu ileri sürüyorsa onu ispat eder.^[10]

Fesih bildiriminin yazılı olması ve sebebin açık gösterilmesi zorunludur. Sebep olarak yalnızca “emekli olmuştur” yazılmışsa işçi dilekçesinde bunu işverenin kendi beyanı olarak öne çıkarır. İşveren sonradan performans ya da küçülme gibi başka bir sebep ileri sürerse dosya o sebebin ispatına döner.

Dava kazanılırsa işçi, kesinleşen karar tebliğinden itibaren on iş günü içinde işverene işe başlatılması için başvurmak zorundadır; başvurmazsa işverenin yaptığı fesih geçerli sayılır. İşveren başvurudan itibaren bir ay içinde işçiyi işe başlatmak zorundadır. Başlatmazsa dört ile sekiz aylık ücret tutarında tazminat öder ve işçiye kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmadığı en çok dört aylık süre için ücret ile diğer hakları verilir.^[11]

İşe iade için süre kısadır. Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmayan işçi bu hakkı kaybeder.

Kıdem, İhbar ve İzin Alacağı Davası

Emekli aylığı almak, işveren tarafından haksız çıkarılan işçinin kıdem tazminatını etkilemez. Kanun, işverenin haklı sebep dışında feshettiği sözleşmelerde işçinin her tam yıl için 30 günlük ücret tutarında kıdem tazminatına hak kazandığını söyler ve aylık alma durumunu şart koşmaz.^[12]

İhbar tazminatı, bildirim süresine uyulmadan yapılan fesihte ödenir. Süre işçinin kıdemine göre iki ile sekiz hafta arasında değişir.^[13] Kullanılmayan yıllık izin ücreti de sözleşmenin sona erdiği tarihte muaccel olur.

Bu kalemler için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Son tutanak dava dilekçesine eklenmezse mahkeme bir haftalık kesin süre verir, uyulmazsa dava usulden reddedilir.^[14]

Alacak tam hesaplanamıyorsa kısmi dava açılır. Belirsiz alacak davası 7589 sayılı Kanun’la kaldırıldığından tahkikat sonuna kadar bir defaya mahsus artırım imkanı kullanılır.^[15]

İş Kazasında Emekli Çalışanın Dava Hakkı

Destek primine tabi çalışan işçi için sigorta yalnız iş kazası ve meslek hastalığı kolundan işler. Bu yüzden destek primine tabi emekli işçi işyerinde kaza geçirirse bu kolun hükümleri uygulanır.^[16]

İşverene karşı açılan maddi ve manevi tazminat davalarında arabuluculuk şartı yoktur, doğrudan iş mahkemesine gidilir. Çalışma kayıt dışıysa işçi, kazanın o işyerindeki çalışma sırasında olduğunu ve çalışma ilişkisini de ispat etmek zorunda kalır, bu yüzden hizmet tespiti talebi ayrıca değerlendirilir.

Dava Öncesi Belge ve Takvim Listesi

Dosyayı açmadan toplanması gereken belgeler şunlardır.

• SGK hizmet dökümü ve aylık bağlama (tahsis) yazısı
• Fesih bildirimi ya da sözlü fesihte tanık adı ve tarih
• Bordro, maaş dekontu, işyeri giriş kartı ve yazışma kayıtları
• İşyerindeki işçi sayısını gösteren belge ya da tanık (işe iade için)
• Kaza tutanağı ve sağlık raporu (iş kazası için)

Takvimi örnekle görelim. Fesih bildirimi 12 Mart’ta tebliğ edildiyse arabulucuya başvuru en geç 12 Nisan’dır. Arabulucu 2 Mayıs’ta son tutanağı düzenlerse iş mahkemesinde dava en geç 16 Mayıs’ta açılmalıdır. Dava açma süresinin yanında alacağın zamanaşımı süresi de ayrıca kontrol edilmelidir.

Emekli Çalışanın Dava Yolları Hakkında Sorular

Dosyalarda en sık gelen sorular şunlar.

Bu yazı genel bilgi verir. Sigortalılık başlangıcınız, fesih şekliniz ve işyerindeki işçi sayısı hangi davanın size uygun olduğunu belirler, belgelerinizle birlikte bir avukata danışmanız yerinde olur.