Deneme Süresi Uzatma Protokolü: Geçerlilik ve Dava Yolu

Deneme süresi uzatma protokolü, sözleşmedeki kısa deneme kaydını kanunun izin verdiği sınıra kadar çıkaran, işçinin de imzasını taşıyan belgedir. Uzatmanın geçerli sayılıp sayılmayacağı çoğu zaman bir belge meselesi olarak değil, fesih tarihinin deneme süresinin içinde kalıp kalmadığı sorusu olarak mahkemeye gelir.

İş Kanunu’nda deneme süresi en çok iki aydır, toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar çıkabilir.^[1] Uzatma ancak işçinin kabulüyle ve ilk süre dolmadan yapılabilir; sınırı aşan kısım hükümsüz olur, sözleşmenin geri kalanı ayakta kalır. Deneme süresi dışında kalan fesihte bildirim süreleri işler, altı aydan az çalışmış işçi için bu süre iki haftadır ve ihbar tazminatı için önce arabulucuya başvurulur.

Uzatmanın Geçerliliğini Belirleyen Üç Kontrol

Kanun bireysel uzatmayı ayrıca düzenlemiyor, yalnızca toplam süreye üst sınır koyuyor. Uzatma bu yüzden üç soruya verilen cevaba göre ayakta kalır.

• Toplam süre sınırın içinde mi? Başlangıç ve uzatma süresi birlikte iki ayı geçmemeli, toplu iş sözleşmesinde açık hüküm yoksa dört ay hiç gündeme gelmez.
• İşçi kabul etti mi? Deneme kaydı iş sözleşmesinin bir hükmüdür ve değişmesi iki tarafın anlaşmasına bağlıdır.
• İlk süre dolmadan mı yapıldı? Süre bittikten sonra sözleşme deneme kaydından arınmış olarak sürer, sonradan konan kayıt çalışan işçiyi deneme statüsüne geri döndürmez.

İş sözleşmesi kural olarak özel bir şekle bağlı değildir.^[2] Uzatmanın yazılı olması kanundan değil, ispat ihtiyacından doğar, çünkü uyuşmazlıkta imzalı belge dışında elinizde pek bir şey kalmaz.

İki Aylık Sınırı Aşan Uzatmanın Akıbeti

Emredici sınırı aşan bir kayıt tümüyle yok sayılmaz. Sözleşmenin içeriği kısmen hükümsüzse yalnızca o kısım düşer ve geri kalan sözleşme geçerli kalır.^[3]

Uygulamada bunun anlamı şudur: üç ay deneme yazılmış olsa bile iki ayın sonuna kadar deneme geçerlidir, üçüncü ay deneme süresi sayılmaz. Fesih o aya denk gelirse bildirim süresi kuralları işler.

Fesih Tarihine Göre Üç Tablo

Aşağıdaki tablo, 10 Mart’ta işe başlayan ve sözleşmesinde bir aylık deneme kaydı bulunan bir işçi üzerinden uzatmanın etkisini gösteriyor. Süre hesabı ay olarak kararlaştırılan sürenin, başladığı günün son aydaki karşılığında dolması kuralına dayanıyor.^[4]

Deneme içinde kalan tek satır, süresi dolmadan ve işçi imzasıyla yapılan uzatmadır. Fesih bildirimi bir gün geç ulaşırsa deneme hakkı da geride kalmış olur.

Deneme Dışı Fesihte İşçinin Alacakları

Deneme süresi dışında yapılan fesih, belirsiz süreli sözleşmenin bildirim sürelerine tabidir. İşi altı aydan az sürmüş işçi için bildirim süresi iki haftadır ve süreye uymayan taraf bu süreye ait ücret tutarında tazminat öder.^[5]

Örnek bir hesap: aylık brüt ücret 40.000 TL ise günlük ücret 1.333,33 TL olur, iki haftalık (14 gün) bildirim süresine ait tazminat da yaklaşık 18.666,67 TL brüttür. Rakam yalnızca çıplak ücretten çıkan bir varsayımdır, ücrete ek yemek, yol gibi sürekli menfaatler varsa bunlar da hesaba girer.^[6]

Kıdem tazminatı en az bir yıl çalışmayı, işe iade davası ise en az altı aylık kıdemi ve otuz işçi şartını gerektirir. İki aylık bir deneme uyuşmazlığında bu eşikler kural olarak aşılmadığı için dava çoğu zaman ihbar tazminatı ve ücret alacağı davasıdır.^[7]

Dava Yolu ve İspat

İhbar tazminatı alacağı için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.^[8] Bu alacak 5 yıllık zamanaşımına tabidir.^[9]

İşverenin “fesih deneme süresi içinde yapıldı” savunmasında üç belge belirleyicidir: deneme kaydını taşıyan imzalı sözleşme, uzatma varsa imzalı protokol ve fesih bildiriminin işçiye ulaştığı tarihi gösteren belge. İş sözleşmesinin feshi sonucunu doğuracak bildirimler her halde yazılı yapılmak zorundadır.^[10]

Uzatma belgesi yoksa tartışma işe başlama tarihine döner. Deneme süresi fiilen işe başlanan günden işler, bu yüzden SGK işe giriş bildirgesi, ilk bordro ve işyeri giriş kayıtları fesih tarihinin sınırın hangi yanında kaldığını gösterir. Sınırın içinde kalan fesihte işçinin hangi haklara sahip olduğu deneme süresinde fesih yazısında toplanmış.

Sınır içinde kalsa bile deneme süresindeki fesih serbestliği ayrımcılığı ve sendikal nedeni kapsamaz. Hamilelik, sendika üyeliği ya da hak arama gibi bir nedenle yapılan fesihte kanunun koruması işlemeye devam eder.^[11]

Örnek Mutabakat Metni

Aşağıdaki metin iki tarafın imzaladığı bir mutabakat olarak kurulmuştur ve köşeli parantezler kendi bilgilerinizle doldurulur. İşçi tarafı imzalamadan önce toplam sürenin iki ayı geçmediğini kendi hesabıyla da kontrol etmelidir. Sözleşmenin diğer maddelerinin geçerliliği için iş sözleşmesi taslağı yazısına bakılabilir.

Uyuşmazlıkta Hazırlık Listesi

Fesih bildirimi aldıysanız ve deneme süresinin bitip bitmediği tartışmalıysa şu sırayla ilerlemek işi kolaylaştırır.

1. İş sözleşmesinin deneme maddesini ve varsa uzatma belgesini bulun.
2. Fiilen işe başladığınız günü SGK dökümünden doğrulayın.
3. Fesih bildiriminin size ulaştığı günü ve şeklini not edin.
4. Toplam süreyi ay olarak başlangıç gününe göre hesaplayın.
5. Ücret kalemlerini, bordroları ve ödemeleri bir dosyada toplayın.

Deneme Süresi Uzatma Hakkında Sık Sorulan Sorular

En çok sorulan sorular uzatmanın imzasız yapılması ve sınırın aşılmasıyla ilgili.

Bu yazı genel bilgilendirme niteliğindedir ve her olayın tarihleri ile belgeleri ayrı ayrı okunmalıdır. Elinizde fesih bildirimi ya da uzatma belgesi varsa durumunuzu bir avukatla birlikte değerlendirmeniz yerinde olur.