Toplu İş Sözleşmesi: Yetki Barajları, Görüşme Takvimi ve TİS Alacağı Davası

Toplu iş sözleşmesi, yetki belgesi almış işçi sendikası ile işveren sendikası ya da sendika üyesi olmayan işveren arasında yazılı olarak yapılan, en az bir en çok üç yıl süreli bir sözleşmedir.^[1] İçeriği iş sözleşmelerinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hükümlerden oluşur, yani işyerindeki ücret, ikramiye ve sosyal yardımların çerçevesini çizer.^[2]

Sözleşme yapabilmek için işçi sendikası işkolundaki işçilerin en az yüzde birini, ayrıca işyerinde yarıdan fazlasını ya da işletmede yüzde kırkını üye kaydetmiş olmalıdır; yetki belgesinden imzaya kadar her aşama kısa ve kesin sürelere bağlıdır. İşveren sözleşmedeki hakkı ödemezse işçi önce arabulucuya başvurur, anlaşma olmazsa iş mahkemesinde dava açar. İkramiye ve ücret farkı gibi dönemsel alacaklar beş yıllık zamanaşımına tabidir.

Toplu İş Sözleşmesinin Düzeyi ve Kapsamı

Bir toplu iş sözleşmesi aynı işkolundaki bir ya da birden çok işyerini kapsayabilir. Aynı işverenin aynı işkolunda birden çok işyeri varsa sözleşme ancak işletme düzeyinde yapılır, işyerlerinden biri için ayrı sözleşme kurulamaz.^[3]

Grup toplu iş sözleşmesi ise bir işçi sendikası ile bir işveren sendikasının anlaşmasıyla, birden çok üye işverenin aynı işkolundaki işyerlerini kapsar.^[4] İşletme sözleşmesine girecek işyerlerinin bu niteliği taşıyıp taşımadığına ilişkin uyuşmazlık, işletme merkezinin bulunduğu yerdeki mahkemede on beş gün içinde karara bağlanır.^[5]

Sözleşme hükümleri Anayasa’ya ve kanunların emredici hükümlerine aykırı olamaz.^[6] Bu sınır, işçiyi kanunun altına düşüren bir sözleşme maddesinin uygulanmayacağı anlamına gelir.

Yetki Barajları ve Bakanlığın Tespiti

İşçi sendikasının sözleşme yapabilmesi için iki çoğunluğu birlikte sağlaması gerekir. Önce kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birini üye kaydetmiş olmalıdır. Bu oran 2014’te 6552 sayılı Kanun’la yüzde üçten yüzde bire indirilmiştir.^[7]

İkinci baraj sözleşmenin düzeyine göre değişir. İşyeri sözleşmesinde başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlası, işletme sözleşmesinde ise yüzde kırkı sendikanın üyesi olmalıdır. İşletmede birden çok sendika yüzde kırkı aşarsa başvuru tarihinde en çok üyeye sahip olan yetkilidir.^[8]

İşkolundaki yüzde bir, Bakanlığın her yıl ocak ve temmuz aylarında yayımladığı istatistiğe göre hesaplanır. Başvurudan sonra yayımlanan istatistik, başvuran sendikanın yetkisini etkilemez.^[9] Sosyal Güvenlik Kurumuna giriş ya da çıkışı yasal süresinde bildirilmemiş işçiler yetki hesabında dikkate alınmaz.^[10]

Bakanlık sendikayı yetkili bulursa durumu altı iş günü içinde ilgililere bildirir. Tespit yazısına tebliğden itibaren altı iş günü içinde mahkemeye itiraz edilebilir, somut delil içermeyen itiraz incelenmeden reddedilir.^[11]

İtiraz, karar kesinleşinceye kadar yetki işlemlerini durdurur. Süresinde itiraz yoksa ya da itiraz reddedilmişse yetki belgesi altı iş günü içinde verilir.^[12]

Toplu Görüşmeden Greve Süreç Takvimi

Yetki belgesinden imzaya kadar geçen her aşama kısa ve kesin sürelere bağlıdır. Aşağıdaki tablo bu süreleri ve kaçırıldıklarında doğan sonucu birlikte gösteriyor.

Grev oylamasında katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmaması yönünde oy verirse alınan grev kararı uygulanamaz.^[13] Grevin yasak olduğu uyuşmazlıklarda ve oylamanın grev aleyhine sonuçlandığı hallerde çözüm Yüksek Hakem Kuruludur. Kurulun kararı kesindir ve toplu iş sözleşmesi hükmündedir.^[14]

Anlaşma sağlanırsa sözleşme dört nüsha düzenlenir, iki nüshası altı iş günü içinde görevli makama verilir.^[15] İşveren sözleşmeyi işçilerin görebileceği yerlere asmak zorundadır.^[16] İşçinin kendi haklarını öğrenmesinin ilk yolu da budur.

Bireysel İş Sözleşmesi ile Toplu İş Sözleşmesinin İlişkisi

Toplu iş sözleşmesinde aksi belirtilmedikçe iş sözleşmeleri ona aykırı olamaz ve aykırı hükmün yerini toplu sözleşme hükmü alır. Toplu sözleşme bireysel sözleşmeye aykırı bir hüküm içeriyorsa bu kez iş sözleşmesinin işçi yararına olan hükmü geçerli olur.^[17]

Bu kural iki kaynağın lehe yanlarını seçip üst üste eklemeye izin vermez. Yargıtay, ücreti iş sözleşmesinde asgari ücretin belli bir oran fazlası olarak belirlenmiş bir işçinin davasında, işçinin toplu sözleşmeye göre bulunan ücret ile bireysel sözleşmeye göre bulunan ücretten hangisi yüksekse onu isteyebileceğini belirtti. Bireysel orana göre bulunan ücretin üzerine ayrıca toplu sözleşme zammı uygulanmaması gerektiğini vurgulayarak hesabı bozdu.^[18]

Süresi biten sözleşmenin iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder.^[19] İki sözleşme dönemi arasındaki boşlukta işçinin ücreti ve yan hakları kendiliğinden düşmez.

Sendika Üyesi Olmayan İşçinin Yararlanması ve Başlangıç Tarihi

Sözleşmeden kural olarak taraf işçi sendikasının üyeleri yararlanır. Yararlanmanın hangi tarihte başladığı, alacak hesabını doğrudan belirler.

• İmza tarihinde taraf sendikaya üye olan işçi, sözleşmenin yürürlük tarihinden yararlanır.
• İmzadan sonra üye olan işçi, üyeliğinin sendika tarafından işverene bildirildiği tarihten yararlanır.
• Üye olmayan ya da üyelikten ayrılan işçi, taraf sendikaya dayanışma aidatı ödeyerek ve talep tarihinden itibaren yararlanır, bunun için sendikanın onayı aranmaz.
• İşveren vekilleri ile toplu görüşmede işvereni temsil edenler sözleşmeden yararlanamaz.

Dayanışma aidatının tutarı sendika tüzüğünde belirlenir ama üyelik aidatını geçemez.^[20] Grev sonunda yapılan sözleşmeden, kanun gereği zorunlu çalışanlar dışında grev sırasında işyerinde çalışmış olanlar aksine hüküm yoksa yararlanamaz.^[21]

Bildirim tarihi uygulamada sık atlanan bir ayrıntıdır. Yargıtay, muvazaalı alt işveren ilişkisinde asıl işverenin sözleşmesinden yararlanmayı, sendika üyeliğinin asıl işverene bildirildiği tarihten başlattı ve hesabı üyelik tarihine göre yapan kararı bozdu.^[22] Aynı kararda, dayanışma aidatı yolunda başlangıcın talep tarihi olduğu da ayrıca belirtildi.

Toplu İş Sözleşmesinin Uygulanmaması ve Dava Yolu

Yürürlükteki bir sözleşmenin uygulanması ya da yorumu bir hak uyuşmazlığıdır ve grevle değil yargı yoluyla çözülür. Yeni sözleşmenin şartları üzerindeki çıkar uyuşmazlığı ise yukarıdaki arabulucu, grev ve Yüksek Hakem Kurulu aşamalarından geçer.

Sözleşmenin tarafları, bir maddenin yorumundan doğan uyuşmazlıkta yorum davası açabilir. Mahkeme en geç iki ay içinde karar verir, istinafta bölge adliye mahkemesi de iki ay içinde kesin olarak karar verir.^[23] Bu dava sendika ile işveren arasındadır, işçi kendi alacağı için ayrı dava açar.

İşçinin toplu sözleşmeden doğan ikramiye, sosyal yardım ya da ücret farkı alacağı iş mahkemesinde görülür.^[24] Kanun, bireysel ya da toplu iş sözleşmesine dayanan alacak davalarında arabulucuya başvurulmuş olmasını dava şartı sayar.^[25] Toplu sözleşmeye dayanan eda davasında faiz, temerrüt tarihinden itibaren işletme kredilerine uygulanan en yüksek orandan işler.^[26]

Arabuluculuk son tutanağında yer almayan alacak kalemi için dava şartı gerçekleşmiş sayılmaz. Yargıtay ayrıca son tutanak tarihinden sonra muaccel olan dönem için açılan davanın usulden reddedilmesi gerektiğine hükmetti.^[27]

Taraflar, toplu hak uyuşmazlıklarının her aşamasında anlaşarak özel hakeme de gidebilir. Bu durumda verilen özel hakem kararları genel hükümlere tabidir.^[28]

Toplu Sözleşme Alacaklarında Zamanaşımı

İkramiye, sosyal yardım ve ücret zammı farkı gibi düzenli aralıklarla ödenen alacaklar dönemsel edim niteliğindedir ve beş yıllık zamanaşımına tabidir.^[29] Süre her taksit için ayrı işler ve o taksitin muaccel olduğu gün başlar. Muacceliyet tarihini çoğu zaman sözleşmedeki ödeme maddesi belirler.^[30]

Arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur.^[31] Zamanaşımı ancak karşı tarafça ileri sürülürse dikkate alınır, hakim bunu kendiliğinden uygulayamaz.^[32]

Varsayımsal bir örnek: sözleşmeye göre yılda dört kez 12.000 TL brüt ikramiye alması gereken işçiye altı yıl boyunca hiç ödeme yapılmamış olsun. İşveren zamanaşımı savunmasında bulunursa arabuluculuk başvurusundan geriye doğru beş yıla düşen 20 taksit, yani 240.000 TL istenebilir, ilk yılın dört taksiti olan 48.000 TL zamanaşımına uğrar.

Dava Öncesi Kontrol Listesi

Toplu sözleşme alacağında hesabı belirleyen bilgiler dava açılmadan önce toplanmalıdır. Aşağıdaki sıra, arabuluculuk başvurusunun eksiksiz yapılmasına da yarar.

1. Uyuşmazlık dönemine düşen sözleşmelerin imza ve yürürlük tarihleri
2. Sendikaya üyelik tarihi ve üyeliğin işverene bildirildiği tarih, üye değilseniz dayanışma aidatı talebinin tarihi
3. İstenen her kalemin sözleşmedeki madde numarası ve ödeme vadesi
4. Bordrolar ve banka kayıtları, ödenen ile ödenmesi gereken tutarın karşılaştırması
5. Arabuluculuk başvurusunda her alacak kaleminin ayrı ayrı yazılması

Toplu İş Sözleşmesi Hakkında Sık Sorulan Sorular

İşçilerin toplu sözleşme sürecinde en çok sorduğu konular aşağıda yanıtlanıyor.

Bu yazı genel bilgi sunar ve her işyerinin toplu sözleşmesi farklı hükümler içerir. Sözleşme metniniz, üyelik kayıtlarınız ve bordrolarınız birlikte incelenmeden alacak hesabı yapmayın, dosyanız için bir avukata danışın.