Evde Bakıcı Çalıştırma: Hangi Kanun, Hangi Tazminat ve Sözleşme Örneği

Evde bakıcı çalıştırma, bir çocuğun, hastanın ya da yaşlının bakımını ücret karşılığında üstlenen kişiyle kurulan hizmet ilişkisidir ve bu ilişkiye hangi kanunun uygulanacağı bakıcının fiilen ne iş yaptığına göre belirlenir. Ev işleri ağır basıyorsa Borçlar Kanunu, bakım işi ağır basıyorsa çoğu dosyada İş Kanunu uygulanır. Kıdem tazminatının doğup doğmaması, bildirim süresinin uzunluğu ve fazla çalışmanın hesabı bu tek ayrıma bağlıdır.

Ev hizmetinde sayılan bakıcı kaç yıl çalışırsa çalışsın kıdem tazminatı isteyemez ve bildirim süresi Borçlar Kanunu’na göre iki ile altı hafta arasındadır; İş Kanunu’na tabi bakıcıda ise 2 ile 8 haftalık bildirim süresi ve kıdem tazminatı gündeme gelir. İki durumda da asgari ücretin altında ödeme yapılamaz. Ay içinde 10 gün ve daha fazla çalışan bakıcı tam sigortalıdır ve çalışmanın geçtiği ayın sonuna kadar bildirilir, daha az çalışanda yalnız iş kazası ve meslek hastalığı primi ödenir. İşveren bakımdan yararlanan kişi değil, sözleşmeyi kuran ve ücreti ödeyen kişidir.

Ev Hizmeti İstisnası ve Bakıcının Konumu

İş Kanunu ev hizmetlerinde çalışanları kapsam dışında bırakır.^[1] Bu kişiler Borçlar Kanunu’nun hizmet sözleşmesi hükümlerine tabidir ve bağımlı çalışıp ücret alan herkes bu hükümlerin korumasından yararlanır.^[2]

Bakıcının bu istisnaya girip girmediği sözleşmenin adına göre belirlenmez. Mahkeme işin ağırlığını tanık, sağlık raporu ve görev tanımıyla tespit eder, temizlik ve yemek ağır basıyorsa ev hizmeti, sürekli bakım ve gözetim ağır basıyorsa iş ilişkisi sonucuna varır.

Tablo, dosyalarda en sık tartışılan olguların hangi yöne ağırlık verdiğini gösteriyor. Sonucu tek olgu değil olguların toplamı belirler.

Kurum bünyesinde çalışmak da sonucu kendiliğinden değiştirmez. Bir kamu idaresinin çocuk bakım biriminde belirsiz süreli sözleşmeyle bakım personeli olarak çalışan kişinin kıdem tazminatı talebi, işin niteliği ev hizmeti sayılarak reddedildi ve karar onandı.^[3]

Bakım Şirketi veya Özel İstihdam Bürosu Aracılığıyla Çalışma

Bakıcı bir evde bakım şirketinin kadrolu işçisiyse işveren o şirkettir ve ev sahibi hizmeti satın alan taraf olarak kalır. Şirketin ticari faaliyeti İş Kanunu’nun uygulanmasına zemin hazırlar, ama yukarıdaki kurum kararı belirleyici olanın yine işin niteliği olduğunu gösterir.

Türkiye İş Kurumundan izinli özel istihdam bürosu ise ev hizmetleri için geçici işçi sağlama sözleşmesini süre sınırı olmadan kurabilir.^[4] Ajans yalnızca tanıştırıp komisyon aldıysa ve bakıcının ücretini ev sahibi ödüyorsa işveren ev sahibidir.

Bakıcıyı Çalıştıran Kişinin İşveren Sıfatı

İşveren, bakımdan yararlanan kişi değil sözleşmeyi kuran ve ücreti ödeyen kişidir. Çocuk bakıcısında bu genellikle anne ya da babadır, yaşlı bakıcısında ise çoğu zaman başka bir şehirde yaşayan evlattır.

İzmir’de görülen bir davada demans tanılı annesine bakması için bakıcı tutan oğul SGK kayıtlarında işveren olarak görünüyordu. Mahkeme anneyi yalnızca hizmet alan kişi saydı, torun aleyhindeki davayı husumet yokluğundan reddetti, bakıcının İş Kanunu’na göre kıdem ve ihbar tazminatı taleplerini ise kabul etti. Karar onandı.^[5]

Sözleşmedeki işveren, SGK bildirimini yapan ve ücreti gönderen kişi aynı olmalıdır. Üç kayıt farklı kişileri gösterirse husumet tartışması davayı uzatır.

Yatılı Bakıcıda Ücret, Dinlenme ve Fazla Çalışma

Asgari ücret, İş Kanunu kapsamında olsun ya da olmasın iş sözleşmesiyle çalışan her işçi için bağlayıcıdır.^[6] Borçlar Kanunu’na tabi bakıcıya da asgari ücretin altında ödeme yapılamaz.

İşverenle aynı ev düzeninde yaşayan bakıcıya yeterli gıda ve uygun barınak sağlanır. Sosyal sigorta yardımı alamayan bakıcı kusuru olmaksızın hastalanırsa işveren onun bakım ve tedavisini ilk yılda iki hafta süreyle karşılar.^[7]

Borçlar Kanunu’na tabi bakıcıya şu dinlenme hakları tanınır:^[8]

• her hafta bir tam gün tatil,
• bir yılı doldurduğunda en az iki hafta ücretli yıllık izin,
• elli yaşından büyük bakıcıda en az üç hafta yıllık izin.

Yatılı bakımda en çok uyuşmazlık çıkan kalem fazla çalışmadır. Borçlar Kanunu fazla çalışmayı kanunda belirlenen normal sürenin aşılmasına bağlar ve karşılığını yüzde elli zamlı ücret olarak öngörür, ama ev hizmetleri için ayrı bir normal çalışma süresi belirlemez.^[9] Bu boşluk, sözleşmeye yazılan günlük süreyi ve dinlenme saatlerini belirleyici hale getirir.

Yukarıdaki İzmir dosyasında bakıcı 24 saatin yalnızca 10 saatini kendi uykusu ve ihtiyaçlarına ayırabildiğini ileri sürdü. Mahkeme yatılı bakıcının günde 14 saat fiilen çalıştığını, ayda iki hafta tatili ile genel tatillerde de çalıştığını kabul etti.

“Bakıcı evde kalıyor, zaten dinleniyor” savunması tek başına yeterli olmaz. Gece kalkışlarının ve hafta tatilinin yazılı bir plana bağlanması, fazla çalışma tartışmasını rakamlara indirir.

Kıdem ve İhbar Tazminatında İki Ayrı Sonuç

Kıdem tazminatı yalnızca İş Kanunu’na tabi işçiler için doğar.^[10] Ev hizmetinde sayılan bakıcı, kaç yıl çalışmış olursa olsun kıdem tazminatı isteyemez.

Bildirim süreleri de iki kanunda farklıdır. Borçlar Kanunu’nda süre bir yıla kadar iki, beş yıla kadar dört, daha uzun hizmette altı hafta iken İş Kanunu’nda 2, 4, 6 ve 8 haftalık kademeler uygulanır.^[11] Borçlar Kanunu’na tabi bakıcıyı haklı sebep olmadan derhal çıkaran işverene hakim, ayrıca altı aylık ücreti aşmayan bir tazminat yükleyebilir.^[12]

4 yıl 3 ay çalışmış, son brüt ücreti 40.000 TL olan bakıcı, işverence haklı sebep gösterilmeden ve bildirim süresi verilmeden çıkarılmış olsun.

Tutarlar brüttür, vergi kesintisi öncesidir. Kıdem tazminatının yıllık tavanı 01.07-31.12.2026 döneminde sona eren sözleşmeler için 73.729,87 TL olup örnekteki ücret bu sınırın altında kalır.

Yatılı bakıcıya sağlanan yemek gibi para ile ölçülebilen menfaatler kıdem ve ihbar hesabına eklenir.^[13] Aylık değeri 6.000 TL kabul edilen yemekle örnekteki kıdem tazminatı 195.500 TL’ye çıkar.

Bakıcının Sigortası ve On Gün Eşiği

Aynı kişi yanında ay içinde çalışma saatine göre hesaplanan 10 gün ve daha fazla çalışan bakıcı tam sigortalıdır ve bildirimi en geç çalışmanın geçtiği ayın sonuna kadar yapılır.^[14] Süresinde yapılmayan bildirim idari para cezasına yol açar.

On günden az çalışan bakıcı için yalnızca iş kazası ve meslek hastalığı primi ödenir ve oran prime esas günlük kazanç alt sınırının yüzde ikisidir. Bakıcı isterse aynı kazancın otuz katı üzerinden yüzde 33,5 prim ödeyerek emeklilik ve sağlık sigortasını kendisi tamamlayabilir.^[15]

Bu ikinci grupta çalıştıran kişi Kanun uygulamasında işveren sayılmaz. İş kazası yardımı için bakıcının kazadan en az on gün önce tescil edilmiş olması gerekir.^[16]

Bakıcının veya Bakılan Kişinin Ölümü

Sözleşme bakıcının ölümüyle kendiliğinden sona erer. İşveren, bakıcının sağ kalan eşine ve ergin olmayan çocuklarına, yoksa bakmakla yükümlü olduğu kişilere bir aylık, hizmet beş yıldan uzun sürmüşse iki aylık ücret tutarında ödeme yapar.^[17] Bakıcı İş Kanunu’na tabiyse ölüm, kıdem tazminatı doğuran haller arasında ayrıca sayılır.

Bakılan kişinin ölümünde sonuç, işverenin kim olduğuna bağlıdır. İşveren bakılan kişinin kendisiyse ve sözleşme ağırlıklı olarak onun kişiliği gözetilerek kurulmuşsa sözleşme ölümle sona erer, bakıcı mirasçılardan erken sona erme yüzünden uğradığı zarar için hakkaniyete uygun tazminat isteyebilir.^[18] Bu sona erme kıdem tazminatı doğuran haller arasında sayılmadığından İş Kanunu’na tabi bakıcı bakımından sonucu tartışmalıdır.

İşveren bakılan kişinin evladı ya da eşiyse sözleşme ölümle ya da bakımevine yerleşmeyle kendiliğinden bitmez, ilişkiyi sona erdiren işveren bildirim süresine uyar.

İzmir dosyasında bakıcı, anne bakımevine götürüldükten sonra işveren feshi koduyla çıkış verildiğini ileri sürdü. İşverenin haklı fesih savunması ispatlanamadı ve kıdem ile ihbar tazminatına hükmedildi.

Bakıcı Sözleşmesi Örneği

Metin, işveren ile bakılan kişinin farklı olabildiği durumlar düşünülerek hazırlandı. Köşeli parantezleri doldurun, size uymayan seçeneği silin.

Evde Bakıcı Çalıştırma Hakkında Sorular

Bakıcı tutmadan önce ve ilişki sona ererken en sık sorulanlar şunlar.

Bakıcı ilişkisinde hangi kanunun uygulanacağı sözleşmeden çok evdeki gerçek iş bölümüne göre belirlendiği için aynı görünen iki dosya farklı sonuçlanabilir. Sözleşmeyi imzalamadan ya da ilişkiyi sona erdirmeden önce kendi durumunuzu bir avukatla değerlendirmeniz yerinde olur.