Kısa Çalışma Ödeneği: Hak Şartı, Hesap ve Dava Yolları

Kısa çalışma ödeneği, işyerinde çalışma süresi kriz, genel salgın ya da zorlayıcı sebeple geçici olarak azaltıldığında veya faaliyet durduğunda, çalışılmayan süre için İşsizlik Sigortası Fonundan işçiye yapılan ödemedir. Ödeneği işveren başvurusu başlatır, ama hakkın doğup doğmadığını ve tutarını işçinin kendi sigorta geçmişi belirler.

Ödeneğe hak kazanmak için işçinin kısa çalışmadan önceki son 120 gün hizmet akdine tabi olması ve son üç yılda en az 450 gün işsizlik sigortası primi ödemiş olması gerekir; günlük ödenek ortalama brüt kazancın yüzde 60’ıdır. Kısa çalışmada görünüp tam çalıştırılan işçi ödenmeyen ücreti arabulucuya başvurduktan sonra işverenden dava yoluyla ister, ödeneği durduran ya da geri isteyen işleme ise tebliğden itibaren 15 gün içinde Kuruma itiraz edilir.

Kısa Çalışma Ödeneğinin Kanuni Dayanağı

Kısa çalışma 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu’nun ek 2. maddesinde düzenlenir. Madde dört sebep sayar: genel ekonomik, sektörel veya bölgesel kriz, genel salgın ve zorlayıcı sebepler.^[1]

Uygulamanın ayrıntısı 1 Mart 2024’ten geçerli yönetmelikte yer alır. Yönetmeliğe göre kısa çalışma, çalışma süresinin en az dört hafta süreyle ve en az üçte bir oranında azaltılması ya da faaliyetin en az dört hafta durdurulmasıdır.^[2] Üç ayı aşan süre ancak Cumhurbaşkanı kararıyla, en çok altı aya kadar uzatılabilir.^[3]

Yönetmelik nakit darlığı, pazar daralması ve stok artışı gibi dolaylı etkileri zorlayıcı sebep saymaz. Deprem ya da yangın gerekçesi gösterilse bile işyeri fiziken etkilenmemişse başvuru reddedilir.^[4]

İşçi Yönünden Hak Kazanma Şartları

İşveren talebinin uygun bulunması tek başına yetmez, her işçi için iki sigorta şartı ayrıca aranır. İşçi kısa çalışma başlamadan önceki son 120 gün hizmet akdine tabi olmalı ve son üç yılda en az 450 gün işsizlik sigortası primi ödemiş olmalıdır.^[5]

Başvuru ve uygunluk tespiti işçinin değil işverenin işidir. İşveren talebini İŞKUR’a iletir, varsa toplu iş sözleşmesine taraf sendikaya bildirir, iş müfettişi uygunluk tespiti yapar ve sonuç işyerinde ilan edilir.^[6] İlanın yapılamadığı hallerde kısa çalışmaya alınan işçilere ayrıca bildirim yapılır.

Ödenek her ayın beşinde doğrudan işçinin kendisine ödenir. Zorlayıcı sebebe dayalı kısa çalışmada ilk bir hafta işveren yarım ücret öder, ödenek bu haftadan sonra başlar.^[7]

Kısa Çalışma Ödeneğinin Hesaplanması

Günlük ödenek, işçinin son on iki aylık prime esas kazançlarından bulunan günlük ortalama brüt kazancın yüzde 60’ıdır. Sonuç, 16 yaşından büyük işçiler için geçerli aylık brüt asgari ücretin yüzde 150’sini aşamaz.^[8]

Ödenek yalnız çalışılmayan süre için verilir, çalışılan saatlerin ücretini işveren öder. Başlangıç ve bitiş ayları fiili gün üzerinden, ara aylar şubat dahil 30 gün üzerinden değerlendirilir.^[9]

Aşağıdaki örnekte işçinin son 12 ayda 360 prim günü ve toplam 432.000 TL brüt kazancı var, aylık brüt ücreti 36.000 TL. İşyeri haftalık 45 saatlik sürenin 18 saatini, yani yüzde 40’ını kesmiştir. Saatten güne çevirme yöntemi yönetmelikte ayrıca tarif edilmediği için aşağıdaki gün sayısı orantılı yaklaşık bir hesaptır; İŞKUR ödeneği saat bazlı da hesaplayabilir.

Ödenekten damga vergisi dışında kesinti yapılmaz, nafaka borçları dışında onda birinden fazlası haczedilemez.^[10] Ödenek alınan günlerin sigorta primi Fondan Sosyal Güvenlik Kurumuna aktarılır.

Fiilen Tam Çalıştırılan İşçinin Ücret Davası

Kısa çalışmada görünüp tam süre çalıştırılan işçi, çalıştığı halde ödenmeyen ücret kısmını işverenden dava yoluyla isteyebilir. Yukarıdaki örnekte işçi ay boyunca tam çalıştıysa, işverenin bordroda ödemediği 14.400 TL brüt ücret dava konusu olur.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin onadığı bir dosyada işçi, salgın döneminde kısa çalışma ödeneğine bağlanmasına rağmen yedi ay tam çalıştığını ve ücretinin her ay eksik ödendiğini ileri sürdü. İlk derece mahkemesi bu iddianın tanık anlatımlarıyla ispatlandığını kabul ederek ücret farkını hüküm altına aldı, bölge adliye mahkemesi istinaf başvurusunu esastan reddetti, Yargıtay da kararı onadı.^[11]

Bu bir işçi alacağı davası olduğu için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.^[12] İspatta en çok işe yarayan deliller şunlardır:

• Turnike, kart okuyucu ya da sistem giriş kayıtları
• Kısa çalışma döneminde gönderilen iş e-postaları ve mesajlar
• Aynı dönemde çalışan iş arkadaşlarının tanıklığı
• İşyerinde ilan edilen uygunluk tespiti sonucu ve sizi gösteren liste

Ücretin kanuna veya sözleşmeye uygun ödenmemesi işçiye iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme imkanı da verir.^[13] Fesihten önce eksik ödemeyi gösteren bordro ve banka dökümlerini toplamak, kıdem tazminatı davasını da kolaylaştırır.

Durdurulan ya da Reddedilen Ödeneğe İtiraz

Müfettiş denetiminde işverenin çalışma süreleri hakkında hatalı bilgi verdiği tespit edilirse, müfettişin yazılı talebiyle ödenek durdurulur.^[14] İşçiye ya da işverene tebliğ edilen bu tür işlemlere karşı tebliğden itibaren 15 gün içinde Kuruma itiraz edilir.^[15]

İtiraz yargı yolunu kapatmaz, Kurum işleminin iptali için iş mahkemesinde dava açılabilir. İtiraz edilmiş olması da işlemin uygulanmasını geciktirmez, bu yüzden ödenek dava sürerken kesik kalabilir.

Salgın dönemine ait davalarda 7420 sayılı Kanunla eklenen geçici 32. madde ayrıca kontrol edilir. Covid-19 gerekçeli kısa çalışmada hatalı işlemden doğan ve maddenin yürürlük tarihi itibarıyla henüz tahsil edilmemiş fazla ödemeler terkin edilmiştir, tahsil edilenler ise iade edilmez. İşçi çıkarılmasına istinaden oluşan fazla ya da yersiz ödemeler ile ceza soruşturması veya kovuşturmasına konu ödemeler bu terkinin dışındadır.^[16]

Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, Kurumun ödeneği durdurma işleminin iptali için açılan bir davada bu hükmü gözetmeden verilen ret kararını bozdu. Dairenin gerekçesine göre mahkeme önce davanın konusuz kalıp kalmadığını araştırmalı, sonucuna göre karar vermelidir.^[17]

Fazla Ödemenin Geri İstenmesi

Geri ödeme yükü, fazla ödemeye kimin yol açtığına göre belirlenir. İşverenin hatalı bilgi ve belgesinden doğan fazla ödeme yasal faiziyle işverenden, sigortalının kusurundan doğan fazla ödeme ise yasal faiziyle sigortalıdan tahsil edilir.^[18]

Bu yüzden işçiye geri ödeme yazısı geldiğinde ilk soru, hatalı bildirimi kimin yaptığıdır. Kısa çalışma listesi ve çalışma süreleri işverence bildirildiğine göre, işçinin kendi kusurunu gösteren bir olgu yoksa borcun işçiye yüklenmesine itiraz edilir. Ölen sigortalıya ait fazla ödemeler geri alınmaz.

İşverenin Teftiş Raporuna Karşı Davası

Kısa çalışma kurallarına aykırılık tespit eden müfettiş raporu, işveren için idari para cezası ve geri ödeme sonucunu doğurur. Müfettiş tutanakları aksi kanıtlanıncaya kadar geçerlidir, raporların işçi alacaklarına ilişkin kısımlarına karşı taraflar 30 gün içinde iş mahkemesine itiraz edebilir.^[19]

Salgında kapatılan bir restoranın raporun iptali için açtığı davada Yargıtay 9. Hukuk Dairesi önceki bozma kararında işverenin dava açmakta hukuki yararı olduğunu ve davanın raporu düzenleyen Bakanlığa yöneltilmesi gerektiğini belirtmişti. Bozmadan sonra ilk derece mahkemesi, bilirkişi raporunu da gözeterek işverenin raporun aksini ispatlayamadığı gerekçesiyle davayı reddetti, Yargıtay bu kararı onadı.^[20]

Bu dosya işverene yönelik bir ders içerir. Kısa çalışma döneminde çalışma sürelerine ilişkin kayıtları tutmak ve istendiğinde göstermek işverenin yükümlülüğüdür, kayıt yoksa müfettiş tespitinin aksini ispat etmek zorlaşır.^[21]

Temyizde görev ayrımı da gözetilir: Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, kısa çalışma ödeneğine aykırılık tespit eden bir teftiş raporunun iptali davasını, iş bölümüne göre 4447 sayılı Kanun’dan doğan davalardan yalnız işsizlik ödeneği davalarının kendisine ait olduğunu belirterek 10. Hukuk Dairesine gönderdi.^[22]

Kısa Çalışmadan Sonra Fesih ve İşsizlik Ödeneği

Kısa çalışma sırasında iş sözleşmesi sona ererse ödenek fesih tarihinden itibaren kesilir.^[23] Geçici iş göremezlik raporu alınması halinde ise ödenek raporun başladığı tarihte durdurulur.

Başlama tarihi 1 Mart 2024 ve sonrası olan kısa çalışmalarda ödenen süreler, üç yıl içindeki fesihlerde işsizlik ödeneği süresinden düşülür.^[24] Faaliyeti tamamen durduğu için 90 gün ödenek alan ve bir yıl sonra 240 günlük işsizlik ödeneğine hak kazanan işçiye, bu nedenle 150 gün ödenek kalır.

Kısa Çalışma Ödeneği Hakkında Sık Sorulan Sorular

Dava ve itiraz sürecinde en çok sorulan sorular aşağıda.

Yukarıdaki hesap varsayımsal bir kazançla kuruldu ve tavan kontrolü ödeme tarihindeki asgari ücrete göre ayrıca yapılmalıdır. Prim gün sayınız, kısa çalışmanın gerekçesi ve elinizdeki kayıtlar sonucu değiştirebileceğinden, itiraz ya da dava kararını vermeden önce dosyanızı bir avukata danışarak gözden geçirmeniz yerinde olur.