Gemi Adamı Hakları Davası: İşe İade, Bayrak ve İspat

Gemi adamı hakları mahkemede, önce geminin bayrağı ve işin niteliği belirlendikten sonra ileri sürülebilir. Türk bayraklı ve kapsamdaki bir gemide çalışan gemi adamı 854 sayılı Deniz İş Kanunu’na tabidir, işe iade davası açamaz ama alacak ve tazminat davasını iş mahkemesinde açar.

Sözleşmede ayrı hüküm yoksa dava geminin bağlama limanındaki iş mahkemesinde görülür ve öncesinde arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Deniz İş Kanunu yalnız Türk bayraklı gemilerde uygulanır; aynı işverenin gemilerinde aralıklı geçen süreler kıdem hesabında birleştirilir. Kıdem ve önel tazminatı ile ücret alacakları beş yıllık zamanaşımına tabidir, işverenin ödeme iddiası ise ancak belgeyle ispatlanır.

Gemi Adamı Hakları Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme

Gemi adamı ile işveren arasındaki her türlü hukuk uyuşmazlığına iş mahkemesi bakar. İş Mahkemeleri Kanunu, 854 sayılı Kanun’a tabi gemi adamlarını gazeteciler ve 4857 sayılı Kanun’a tabi işçilerle birlikte açıkça sayıyor.^[1] İş mahkemesi kurulmamış yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi, aynı kanunun usulüyle bakar.^[2]

Yetki konusunda Deniz İş Kanunu kendi kuralını koymuş. Hizmet sözleşmesinde ayrı bir hüküm yoksa dava, geminin bağlama limanında iş davalarına bakmaya yetkili mahkemede görülür.^[3] İş Mahkemeleri Kanunu da diğer kanunlardaki yetki hükümlerini saklı tutuyor.^[4]

Bağlama limanı gemi sicil kaydından öğrenilir. Davalının yerleşim yeri ile işin yapıldığı yeri yetkili sayan genel kuralın bu özel hükümle birlikte nasıl uygulanacağı dosyaya göre tartışılabilir, bu yüzden dilekçede yetkinin hangi hükme dayandığını açıkça yazmak yetki itirazını baştan zayıflatır.^[5]

Bayrak ve İşin Niteliğine Göre Uygulanacak Hukuk

Deniz İş Kanunu yalnız Türk bayrağı taşıyan gemilerde hizmet sözleşmesiyle çalışan gemi adamlarına uygulanır. Gemi 100 grostonun altındaysa kanun yine uygulanabilir, yeter ki aynı işverenin gemilerinin toplam tonajı 100’e ya da çalıştırdığı gemi adamı sayısı 5’e ulaşsın.^[6]

İşin taşıma işi olmaması kapsamı değiştirmez. Yargıtay, bölge adliye mahkemeleri arasındaki çelişkiyi giderirken denizde doğalgaz sondajı yapan Türk bayraklı gemide çalışan sondaj işçilerinin gemi adamı olduğunu kabul etti. Daireye göre 4857 sayılı Kanun yalnız deniz taşıma işini kapsam dışında bırakır, bundan taşıma dışındaki bütün deniz işlerinin İş Kanunu’na girdiği sonucu çıkmaz.^[7]

Yabancı bayraklı gemideki çalışma ise Deniz İş Kanunu’nun dışında kalır. Aynı daire, Türk bayraklı gemilerde geçen dönemlerin yanında 3 ay yabancı bayraklı gemide çalışan bir baş mühendisin dosyasında bütün süreye 854 sayılı Kanun’un uygulanmasını bozma sebebi saydı ve yabancı bayraklı dönem için Türk Borçlar Kanunu hükümlerinin uygulanmasını istedi.^[8]

Aşağıdaki tablo, karışık bir hizmet geçmişinin davada nasıl bölündüğünü gösteriyor.

Yabancı unsurlu dosyada hangi ülke hukukunun uygulanacağı ayrıca belirlenir. Taraflar hukuk seçebilir, ama işçinin mutad işyeri hukukunun emredici hükümlerindeki asgari koruma saklı kalır. Seçim yoksa mutad işyeri hukuku, iş devamlı olarak birden fazla ülkede yapılıyorsa işverenin esas işyerinin bulunduğu ülke hukuku uygulanır.^[9]

İşe İade Davasının Gemi Adamına Kapalı Olması

Deniz İş Kanunu’na tabi gemi adamı iş güvencesinden yararlanamaz. Yargıtay bu sonucu, 854 sayılı Kanun’da iş güvencesi hükümlerine atıf bulunmamasına ve boşluk halinde özel kanun olan 4857’nin değil genel kanun olan Borçlar Kanunu’nun uygulanmasına dayandırdı.^[10] Kararla, sondaj gemisi işçilerinin işe iade davalarını kabul eden bölge adliye mahkemesi kararı yerine reddeden kararlar esas alındı.

İşe iade yolu kapalı olsa da haksız fesih karşılıksız kalmaz. Belirsiz süreli sözleşmede bildirim önellerine uyulmazsa önel ücreti tutarında tazminat ödenir. Gemi adamı sendikaya üye olduğu, şikayete başvurduğu ya da fesih hakkı kötüye kullanıldığı için çıkarılmışsa bu ücretin üç katı istenebilir.^[11]

Bu yüzden fesih sebebi dilekçede somut olaylarla anlatılmalı. Genel ispat kuralları gereği kötüniyeti ileri süren taraf iddiasını ispatlamak zorundadır;^[12] fesih öncesindeki şikayet dilekçesi, sendika üyelik kaydı ya da yazışma bu tazminatın temel delilidir.

Zincirleme Belirli Süreli Sözleşmelerin Tazminata Etkisi

Deniz İş Kanunu, hizmet sözleşmesinin belirli bir süre ya da sefer için yapılmasına açıkça izin veriyor.^[13] Bu yüzden 4857’deki esaslı neden şartı gemi adamı sözleşmesine aynen taşınamaz.

Yargıtay, aralıklarla 3-4 aylık sözleşmelerle çalıştırılan baş mühendisin sözleşmesini belirsiz süreli sayan ilk derece ve bölge adliye kararlarını bu gerekçeyle bozdu. Daireye göre belirli süreli sözleşmenin işverence süresinden önce haklı sebep olmadan feshinde gemi adamı kıdem tazminatına hak kazanır, ama ihbar tazminatı istenemez.^[14]

Kıdem hesabında sözleşmelerin aralıklı yapılması süreyi bölmez. Aynı işverenin bir ya da birkaç gemisinde geçen bütün süreler birleştirilir.^[15] Grup şirketlerinde ise durum farklıdır: aynı kararda Yargıtay, şirketler arasındaki organik bağın tek başına müteselsil sorumluluk doğurmadığını, birlikte işverenlik, devir ya da alt işverenlik ilişkisinin ayrıca ispatlanması gerektiğini belirtti.

Arabuluculuk Son Tutanağında Alacak Kalemleri

Gemi adamı da arabuluculuk bakımından işçi sayılır, alacak ve tazminat davasından önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.^[16] Başvurudan son tutanağa kadar geçen sürede zamanaşımı durur.^[17]

Asıl risk tutanağın içeriğinde. Usta kaptan olarak çalışan bir gemi adamının dosyasında son tutanağa yalnız kıdem, ihbar ve yıllık izin yazılmıştı. Yargıtay, dilekçede istenen fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil alacaklarının müzakere edilmediğini, bu kalemler için davanın usulden reddi gerektiğini belirterek kararı bozdu.^[18]

Aynı dosyada bölge adliye mahkemesi, 4857’deki işyeri devri hükmünün gemi adamına uygulanmadığını, devralan işverenin Borçlar Kanunu’nun işyeri devri hükümleri uyarınca bütün süreden sorumlu olduğunu kabul etmişti.^[19] Yargıtay, davalının bu konudaki temyiz itirazlarını yerinde görmedi, bozmayı yalnız arabuluculuk kalemlerine dayandırdı.

İspat Yükü ve Gemideki Kayıtlar

Ödeme iddiasını ispat yükü işverendedir ve bunun için kanun belirli bir belge şekli arıyor. Her gemide noterce tasdikli bir ücret ödeme defteri tutulur, ödemeler imza ya da makbuzla belgelenir.^[20] Kanunun lafzı açıktır:

“Belgeye dayanmaksızın yapılan ödeme iddiaları muteber değildir.” (854 sayılı Deniz İş Kanunu m.31/4)

Fazla saat için ayrı bir noter tasdikli defter tutmak da işverenin yükümlülüğüdür.^[21] Vardiya, yemek ve dinlenme zamanlarını gösteren çizelgenin gemide asılı olması gerekir, bu çizelge ile fazla saat defteri fazla çalışma iddiasında başvurulacak belgeler arasındadır.^[22]

Kayıt yoksa tanık devreye girer ve beyanın geminin seyir dönemiyle eşleştirilmesi gerekir. Yargıtay, davalı tanığının “Dini bayram ve resmi bayramlarda gemi seyir halindeyse çalışılırdı” beyanına rağmen genel tatil alacağını reddeden kararı bozdu ve seyir zamanlarına denk gelen tatil günlerinin tek tek belirlenmesini istedi.^[23]

Dava Dosyasında Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki liste, gemi adamı dosyalarında hak kaybına yol açan usul hatalarını topluyor.

• Arabuluculuk başvurusunda fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil kalemlerini ayrı ayrı yazdırmamak
• Yabancı bayraklı dönemi Türk bayraklı dönemle tek hesapta toplamak
• Belirli süreli sözleşmeler için ihbar tazminatı isteyip reddedilen kısmın yargılama giderine katlanmak
• Kötüniyet iddiasını fesihten önceki şikayet ya da sendika kaydıyla desteklememek
• Grup şirketlerini yalnız organik bağa dayanarak birlikte dava etmek
• Gemi jurnalini, ücret defterini ve seyir kayıtlarını mahkemeden getirtme talebini dilekçeye koymamak

Zamanaşımı Süreleri

Kıdem tazminatı, bildirim önellerine uyulmamasından doğan tazminat, kötüniyet tazminatı ve yıllık izin ücreti beş yıllık zamanaşımına tabidir. Hüküm, iş sözleşmesinden doğmak kaydıyla hangi kanuna tabi olursa olsun uygulanır, bu yüzden gemi adamını da kapsar.^[24]

Ücret ile fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücreti gibi dönemsel alacaklar da beş yılda zamanaşımına uğrar.^[25] Süre her alacağın muaccel olduğu tarihten işler, bu yüzden uzun süre önce yapılmış fazla çalışmalar dava gecikirse tek tek düşer.^[26]

Faiz konusunda da bir fark var. Deniz İş Kanunu’nun kıdem tazminatı hükmünde, eski İş Kanunu’nun kıdem maddesindeki gibi en yüksek mevduat faizi öngören bir cümle bulunmuyor.^[27] Talep edilecek faiz türü dilekçede bu farka göre seçilmeli.

Gemi Adamı Davası Hakkında Sık Sorulan Sorular

Dava aşamasında en çok sorulan sorular ve kısa cevapları aşağıda.

Bu yazı gemi adamı uyuşmazlıklarının genel çerçevesini anlatır, her dosyada geminin sicil kaydı ve sözleşme metni sonucu değiştirebilir. Somut durumunuz için bir avukattan görüş almanız sağlıklı olur.